Polonya’da çok sayıda Türkolog bulunmaktadır. Kuşkusuz bunların hepsi de, kendi konularıyla ilgili çalışmalar ve yayınlar yapmaktadır. Ama bunlar içerisinde, Türkoloji aleminde en ünlü olanı Dr.Danuta Chimielowska’dır. Bayan Chimielowska’nın bilginliğinin yanı sıra diplomatlığı da vardır ve Polonya’nın Ankara Büyükelçiliği’nde Kültür Ataşesi, İstanbul’da Başkonsolosluk yapmıştır. Ayrıca O, birçok sahada, Türkiye ile Polonya arasında köprü görevini üstlenmiştir.
Danuta Chmielowska’dan söz etmeden önce; O’nun soy-kökü hakkında bir bilgi vermekte yarar görüyorum…
Bayan Chmielowska’nın büyük babası Türkiye’de doğdu. Zira O, Polonya’nın bunalımlı bir döneminde, Türkiye’ye sığınmış olan bir grup aydınla birlikte Türkiye’ye gelip, İstanbul’a yerleşti. Büyük dede, İstanbul’da evlenip, çoluk çocuğa karıştı. Danuta’nın annesi Mariya, İstanbul’da dünyaya geldi. İstanbul’da büyüdü ve güzel bir genç kız oldu. Evlenme çağına gelince, karşısına çıkan Polonya’lı Bronislaw Wrobyewski ile evlenip, anavatanına döndü…
Gerçek bir İstanbul hanımefendisi olan ve İstanbul lehçesiyle Türkçe konuşan Mariya Hanım’la, Varşova eski çarşısındaki evinde tanışıp, sohbet etmek imkanını buldum. Keza saygın bir insan olan Bronislaw Bey ile de tanışmak onurunu elde ettim. Ne yazık ki bu iki değerli insan, bugün hayatta değildirler…
Danuta Chmielowska, Türkçe’yi annesinden öğrendi. Türkiye’yi ve Türk insanı hakkındaki ilk bilgileri annesinden aldı. Annesinin anlattıklarını masal dinler gibi dinliyordu. İlk olarak 1958 yılında annesiyle birlikte İstanbul’a gitti ve orada rüya aleminde dolaşıyor gibi gezdi.
Dr.Chimielowska, 1949 yılında Varşova’da doğdu. İlk ve orta öğrenimini, doğum yeri olan Polonya’nın Başkentinde yaptı.Varşova Üniversitesi Şarkiyat Enstitüsü’nü 1971 yılında bitirdi. Prof.Dr.Jan Reyhman’ın yanında asistan olarak, bilim dünyasına girdi. Ünlü Doğubilimci Ananjasz Zajaczkowski’den Türk Divan Edebiyatı dersleri aldı. Bu iki Türkolog’dan aldığı derslerle kişiliğini oluşturdu.
“Halide Edip Adıvar’ın Eserlerinde Kadın Emansipasyonu” başlıklı tezi ile Üniversiteden mezun oldu. Öğrencilik yıllarında Cumhuriyet Dönemi Türk Edebiyatı ile ilgilendi. Ona göre Türk yazarları, yeni Türk insanının sorunlarını mükemmel dile getiriyorlardı. Cumhuriyet dönemini anlamak için Tanzimat dönemini iyi bilmenin gerektiği düşüncesiyle, Tanzimat Edebiyatı ile meşgul oldu. Zira Türkiye’de batılılaşma hareketi tanzimatla birlikte başlamıştı.
Sonra Çağdaş Türk Edebiyatı ile ilgilendi; Halide Edip Adıvar’ın romanlarındaki kadın unsurunu inceledi. Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nu tanımaya çalıştı ve O’nun bütün eserlerini okudu. O arada “Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Eserlerinde İstiklal Savaşı Hakkında Düşünceler” konulu bir makale yayımladı. Ahmet Hamdi Tanpınar’la meşgul olduğu günlerde İstanbul’da düzenlenen Birinci Uluslar arası Türkoloji Kongresi’ne yazarın “Huzur” romanıyla ilgili bir bildiriyle katıldı. Yeni Osmanlılar’la ilgili birkaç makale neşretti. “Ziya Paşa ve Yeni Osmanlılar” ve “Tanzimat Edebiyatının Doğuşu” yayımladığı makalelerden bazılarıdır.
Bir Türkoloğun mutlaka divan edebiyatını iyi bilmesi gerektiğini savunan Dr.Danuta Chimielowska; eski Türk Edebiyatı konusunda da çalıştı ve “Nabi’nin Hayriyesi’nde, Vehbi’nin Lütfiye’sinde ve Vasıf’ın Muhammesleri’nde Kadının Görünüşü” konulu teziyle 1979 yılında doktor ünvanı aldı. Daha sonra bu çalışması Fransızca’ye çevrilip, bu dilde de yayımlandı.
Elliye yakın Türk hikayesini Lehçe’ye çevirip, dergilerde yayımladıktan başka; “Çağdaş Türk Hikayeleri Antolojisi” adıyla, 1978 yılında kitap bütünlüğünde de neşretti.
Başta Türkiye olmak üzere, çeşitli ülkelerde düzenlenen Türkoloji Kongrelerine katılarak bildiriler sundu. Örneğin Atatürk’ün doğumunun 100.Yıldönümü münasebetiyle 1981 yılında Ülkemizde düzenlenen kongrede “Çağdaş Türk Edebiyatında Kadının Durumu” konulu bir bildiri sundu. Aslında O, genel olarak Türk kadınını inceledi ve Türk kadınını çok iyi tanıdı; onların sorunlarını ve bu sorunların çözüm yollarını, belki de bir Türk bilgininden daha iyi öğrendi.
“Çağdaş Türkiye” adlı kitap, Varşova’daki bir yayınevinin kendisine verdiği siparişle hazırlandı. “Kemal Tahir’in Eserlerinde Tarih Yorumu” adlı çalışması yıllarca sürdü. Ne var ki, Ankara ve İstanbul’daki diplomasi görevleri, O’nun akademik kariyerinde ilerleme sağlamasını engelledi. Yarım kalan bu kariyer sorununu daha sonra halleden Dr.Chmielowska, Varşova Üniversitesi’ndeki Öğretim Üyeliği görevine atandı.
Dr.Danuta Hanım’la Afyon’da
Polonya’lı gençler, Türkoloji’ye büyük ilgi duymaktadır. Çünkü Türkiye ile Polonya arasındaki çok yönlü ilişkilerin gelişme kaydetmesi, ilgiyi arttırmakta ve her yıl Türkiye’ye gelen Polonya’lı turist sayısında artış sağlanmaktadır. Ayrıca, Türkoloji tahsili yapmak isteyen lise mezunu gençlerin sayılarındaki artışa rağmen, bu bölüm için ayrılan kontenjan sayısı yerinde saymaktadır.
Türkoloji kürsülerinde Osmanlı dönemiyle ilgili dersler de verilmektedir ama; daha çok Çağdaş Türkiye, Türk Tarihi ve Edebiyatı, Leh gençlerin ilgilerini çekmektedir. Bu gençler yaz aylarında Türkiye’ye gelerek, Türkiye hakkındaki bilgilerini arttırmayı arzu etmektedir. Varşova ve Krakov Üniversitelerinin Türkoloji bölümlerinden mezun olan gençlerin sayılarındaki artış; Polonya’da, Türkçe konuşan insanların sayılarında da artışa yol açmaktadır. Nitekim biz, Polonya’nın neresine gidersek gidelim, Türkçe bilen birilerine rastladık.
Chmielowska’nın “Kemal Tahir’in Tetralojisinde Türk Halkının Moral Politik Sorunları” ana başlıklı kitabı, 1997 yılında yayımlandı. O, bu kitabında yazarın Esir Şehrin İnsanları, Esir Şehrin Mahpusu, Yorgun Savaşçı ve Yol Ayrımı adlı eserlerini yorumlamaktadır. Bu kitapla ilgili olumlu eleştiriler de yayımlanınca, Türkiye’deki Bağlam yayınevi, eseri Türkçe’ye tercüme ederek neşretmek istedi ama; tercüme sorunu yüzünden henüz gerçekleşemedi…
Değerli Türkolog, bu arada, Asiye Kılıç Eryılmaz ile birlikte “Lehçe-Türkçe, Türkçe-Lehçe Cep Sözlüğü” ve “Türkçe Konuşma Kılavuzu” hazırladı ve bu iki çalışma da kitap bütünlüğünde yayımlandı.
Dr.Danuta Chmielowska’nın Doçentlik tezi olarak hazırlamış olduğu “1918-1938 Yılları Arasında Türkiye-Polonya Diplomatik İlişkileri” adlı çalışması, bu alanda yapılan en kapsamlı çalışmadır. Polonya Siyasal Bilgiler Fakültesi hocaları ile Türkiye’den Yusuf Halaçoğlu, İlber Ortaylı, Sadık Tural, Ahmet Özkırımlı vb.gibi hocaların yardımlarıyla yapılan bu çalışma, Varşova’daki bir yayınevi tarafından yayımlandı. Bu eserin Türkiye’de, Türkçe olarak da basılması da iyi olurdu kanısındayım.
Evli ve bir kız annesi olan Danuta Chmielowska, 2001 yılından itibaren uzun süre, Polonya-Türkiye Dostluk Derneği’nin Başkanlığını yaptı. Ayrıca, Polonya Şarkiyatçılar Birliği, Polonya-Türkiye İş Adamları Konseyi, CIEPO üyesidir. Merkezi Ankara’da olan Folklor Araştırmaları Kurumu da O’na, Onursal üyelik vermiştir.
Dr:Lucyna Antonovicz-Bauer
Polonyalı Türkologlardan söz ederken, Dr.Lucyna Antonovicz-Bauer’den bahsetmemek olmaz. O’nu tanıyıp, çalışmaları hakkında bilgi aldıktan sonra, Türkiye’deki kimi bilimsel etkinliklerimize davet ettik.
O’nu önce, “Türkçe-Lehçe, Lehçe-Türkçe” Sözlüğünün piyasaya çıkmasıyla birlikte tanıdım. Bu, Polonya’da yapılan, gerçekten çok önemli bir çalışma olup, hem Polonya’da, hem de Türkiye’deki bir boşluğu doldurmuştu. Bu Türk dostu hanımefendi, Türk edebiyatı ile ilgili önemli çeviriler yaparak yayımladığı gibi, “Yahya Kemal” hakkında, te’lif bir eser de yayımladı. Varşova’da bizim düzenlediğimiz “Polonya-Türkiye İlişkileri Sempozyumu”nda sunduğu Yahya Kemal bildirisini, bilahare kitap haline getirdi. 1926 yılında Türkiye Cumhuriyeti’nin Varşova Büyükelçiliğine atanan Yahya Kemal’in şiirlerini Lehçe’ye çevirip yayımlamakla Bayan Bauer, gerçekten önemli bir dostluk gösterisi yaptığı gibi, Leh milletinin içini, Yahya Kemal şiirleriyle ısıtmış oldu.
Dr.Bauer’le
Polonya ve Türkiye’de çok kez görüştüğüm Bayan Bauer’le yaptığımız bir söyleşide bana söylediklerini de buraya almak isteriz:
“Ben, Yahya Kemal Bey’in T.C.Büyükelçisi olarak Varşova’ya geldiği yıl doğmuşum. Önce ekonomi tahsil ettim. Dış Ticaret Bakanlığı’nda görev yaparken, Stalin’e ve O’nun despot rejimine karşı çıktığım için hapse atıldım. Eşim de hapse girdi ve hatta onu iki yıl süreyle Sibirya’nın Volkuta kentine sürgün ettiler. Ticaret Bakanlığı’nda çalışırken, Doğu Ülkeleri ile ilgili şubedeydim; bu nedenle Şarkiyat, özellikle de Türkoloji ile meşgul olmaya başladım. Ünlü Türkolog’lardan ders aldım; Türkçe’yi de öğrendim. O yıllarda çeşitli görevlerle birçok insan Türkiye’ye gönderiliyordu. Çok istememe rağmen beni göndermediler. İlk olarak 1970 yılında turist olarak İstanbul’a gittim. Zaten hiçbir zaman görevli olarak değil, kendi imkanlarımla Türkiye’ye gidip geldim.
1949 yılında Mühendis Mihal Bauer ile evlendim. Miroslav adlı bir oğlum var. Tam adı Miroslav Tadeusz Suat olan oğlum, tıp tahsili yaptı ama, yayıncılıkta çalışıyor…”
Bayan Bauer, emekliye ayrıldıktkan sonra da, Türk kültürü ve edebiyatı metinlerini Lehçe’ye çevirmekle meşgul oldu. “Türk Şiiri Antolojisi” ve “Bütün Yönleriyle Sait Faik” kitaplarını yayına hazırladı. Ayrıca, konusu Türk-Leh dostluğu olan birkaç senaryo yazdı.
Jerzy S.Latka
Biz bilimin salt akademik kuruluşlarda yapıldığına inanmayız. Bilim, gönüllü kişi ve kuruluşlar tarafından da yapılabilir ve en az akademik kuruluşların ortaya koydukları çalışmalar kadar bu gönüllü kuruluş ve kişilerce de gerçekleştirilebilir. Nitekim Polonya’da, Türkoloji adına önemli işler başaran kişiler vardır. Bunlardan birisi Jerzy S. Latka’dır. Latka’yı 1986 yılında Krakov’da tanıdım. Bu kentte yayımlanan Zdanje (Düşünce) adlı dergide gazeteci olarak çalışıyordu. Sonraları Türkiye’de de karşılaştığım bu Türk dostu kişi, 1944 yılında Krakov’a 100 km.uzaktaki Siemichow köyünde doğdu. İlk ve orta öğreniminden sonra girdiği Krakov Üniversitesi’nin Türkoloji Bölümünden 1972 yılında mezun oldu. Son sık sık Türkiye’yi ziyaret etti ve yayınlar yaptı.
Latka ile
Yayımlanan Kitapları şunlardır:
1. Polonezköy-Adam Pol. (İstanbul ve özellikle Polonezköy tanıtılmaktadır.)
2. Türkiye’de Polonyalılar (Tarihin çeşitli dönemlerinde ülkelerinden kaçarak İstanbul’a gelip yerleşen Polonyalılar’ı tanıtan kitap)
3. Prens Rudolf’u Cezalandırıyorum (Belgesel bir eser olan bu kitabın birinci bölümünde Osmanlı İmparatorluğu’ndan söz edilmektedir)
4. İstanbul’un Düellosu- 19.Yüzyıl Polonya-Türkiye İlişkileri
5. 1971-1082 yılları Arasında Türkiye Hakkında Röportajlar
6. Moarzewiec’de Doğan Şehit (Nazım Hikmet’in dedesi Konstantin Borjenski –Mustafa Celalettin Paşa’nın hayatını anlatan eser)
7. Polonya-Türkiye İlişkileri (Türkiye’de Türkçe olarak 1986’da basıldı)
