Pomakları Bulgaristan seyahatlerimde tanıdım. İslam dinini benimsemişlerdi ama, Bulgarca konuşuyorlardı. Bulgarlar onlara ”Pomatsi”, Yunanistandaki Rumlar da “Pomakoy” diyorlardı. Aralarında Türkçe konuşanlar da vardı.
Balkanlar'da Rodop Dağlarında, Bulgaristan’ın kuzeyinde, aşağı Trakya Makedonya, Batı Anadolu'da ve dünyanın değişik yerlerinde yaşayan, dilleri Slavca; çoğunluğu Müslüman kökenli olan insanlara Pomak denilmektedir.
Mübadele anlaşmaları sonucu Yunanistan'da ikamet eden Pomakların bir bölümü; Trakya'da boşaltılan Rum köylerine yerleştirilmiştir.
Ancak, Müslüman olmalarından dolayı Bulgar milliyetçileri tarafından sürekli baskıya, ötekileştirilme politikasına ve katliama maruz kalmışlardır. Balkan Savaşlarıyla Pomaklar üzerindeki baskı artmış, savaş sırasında Bulgaristan Genelkurmay Harekât Dairesi Başkanı Orgenaral Sarafov'un emriyle, Rodop ve Pirin bölgelerinde bütün Müslüman Pomakların resmen Hristiyanlaştırılması ve Bulgarlaştırılması, kabul etmeyenlerin ise imha edilmesi kararı alınmıştır. Balkan Savaşları ve sonrasında Bulgarların, Pomaklar ve diğer unsurlar üzerinde izledikleri Hristiyanlaştırma politikaları daha sistematik şekilde sürmüştür.
1912 ve 1942 tarihleri arasında isim değiştirme kampanyaları sırasında Bulgar yöneticilileri tarafından Pomak köylerine papazlar gönderilerek zorla Hristiyanlaşmaları yönünde çaba sarf etmişlerdir.
Balkan Savaşı'nın bitmesiyle birlikte Pomaklara uygulanan baskı ve asimilasyon politikası daha da şiddetlenince, Osmanlı Devleti'nin Sofya Sefiri Fethi Bey (Okyar), Sofya Ateşemiliteri Mustafa Kemal Paşa ile birlikte Bulgar Hükûmeti'nin bu uygulamalarından vazgeçmesi, uyguladıkları asimilasyon ve soykırımı engellemek ve farkındalık oluşturmak için çalışma başlatmışlardır. Fethi Bey, Osmanlı Devleti'nin Pomak köylerinde Hristiyan din adamlarının uzaklaştırılması dışında herhangi bir önemli adım atmadığını, gerekli önlemlerin bir an önce alınmasını istemiş, sonunda, Vaça vadisinde bulunan yaklaşık 20 Pomak köyünün de içinde bulunduğu Pomak Timraş Cumhuriyeti kurulmuş, Başkenti Timraş olan bu Özerk Devletinin ömrü 8 yıl kadar sürebilmiştir. Zira 1886 yılında Bulgaristan egemen bir Devlet olarak Dünya coğrafyasındaki yerini almıştır.
Türkiye’de 600.000, Bulgaristan’da 270.000, Yunanistan’da 30.000 Pomak bulunduğunu kaydeden kaynak, bu insanların Türkiye coğrafyasında yaşam kentlerini şöyleşöyle belirtmektedir: Bafra, Çarşamba, Balıkesir, Bursa, Karacabey, Gönen, Manyas, Darıca, Şevketiye, Erdek, Edincik,Yenice,Çan, Biga, Edirne, İpsala, Keşan, Uzunköprü, Beykoz, Beylikdüzü,Çatalca, Silivri,
Adapazarı, Söğütlü, Ferizli, Babaeski, Demirköy, İğneada, Vize, Soğucak, Soma, Aydın – Didim.
Kırklareli,Lüleburgaz, Babaeski, Kofçaz,Saray, Karaağaç, Pehlivanköy, Eskitaşlı,AlpulluKatranca, BüyükMandıra, Kuştepe Alacaoğlu, Beğendik, Üsküp, Kırıkköy, Yenice, Poyralı, Doğanca, Katranca.
Sivas, Divriği, Zara, Suşehri, Akıncılar ve İmranlı ilçeleri başta olmak üzere azınlık bir şekilde yayılmışlardır.
Edirne, Merkeze bağlı Musabeyli köyü, Karahamza köyü, Havsa, Azatlı köyü, Abalar Köyü, Naipyusuf Köyü, Orhaniye köyü Küplü beldesi, Hasırcıarnavut köyü, Kavaklı köyü, Uzunköprü- Sipahi,Kurtbey, Hasanpınar,Çöpköy, Kırcasalih, Yağmurca, Sazlımalkoç, Başağıl,Kadı, Kadıgebren ve Yağmurca köyleri. Keşan'ın Koruklu köyü, Yeşil, Orhaniye, Suluca, Çobançeşmesi köyü, İpsala (Esetçe) beldesi, Aliço pehlivan köyü, Enez'in Sultaniçe, Hacı ve Pazardere İbrikte köyleri, Uzun köprü.
Tekirdağ, Süleymanpaşa 'nın Barbaros Kasabası, Şarköy'ün Yayaağaç, Kocaali ve Yeniköy köylerinde. Hayrabolu,Saray, Şalgamlı beldesi, Çerkezmüsellim kasabası, Büyük Danişment köyü, Malkara'da Prafça (Çınaraltı köyü), Hayrabolu ve Popköy.
Çanakkale, Bigada 22 köyde Gelibolu Çeşmealtı köyü, Yeniköy, Değirmendüzü, Tayfurlar ile İlyağa köyleri. Yenice, Çal köyü.
Balıkesir,Gönen'in Dumanalan, Kocapınar, Hafızhüseyinbey,Hodul, HasanBey, Atıcıoba köyleri. Erdek, Yukarıyapıcı, Belkıs, Ballıpınar, Düzler, Ocaklar, Narlı, İlhanlar, Gölyaka, (Simavlı köyü), Doğanlar, Turanlar, Çakıl köyü, Manyas, İvrindi'nin Aşağıkaleoba köyü, Sındırgı'ya bağlı Şahinkaya köyü. Karesi ilçesine bağlı Taşkesiği (Karıncalı) köyü ve Toybelen köyü.
İzmir, Gaziemir, Bayındır, Dikili ve Kemalpaşa'nın çeşitli köylerinde.
Manisa, Soma İlçesindeki Turgutalp Mahallesi, Karaağaçlı köyü ve Demirci ilçesinde
Bardakçı köyü.
Bursa, Mudanya'nın Dere köyü ve Yalıçiftlik köyü, Çan (Yaykın köyü), Irbaalan, İlyasağa köyü, Havdan köyü. Gemlik'in Benlik köyü. İnegöl.
Bilecik, Şükraniye köyü, Küplü köyü ve Vezirhan köyü. Bozüyük ilçesinin Saraycık köyü. Osmaneli ilçesinin Orhaniye köyü
Eskişehir, Alpu ilçesi Osmaniye Mahallesi, Karakamış Mahallesi, Bahçecik Mahallesi; Beylikova İlçesi Uzunburun Mahallesi
Kocaeli, Karamürsel'in Yalakdere köyü.
Sakarya, Ahmediye köyü.
Konya, Ilgın ilçesinin Boğazkent köyü, Çumra ilçesinin Gökhüyük köyü.
Bulgaristan Pomakları: Pomaklar, Bulgaristan'da Smolyan, Blagoevgrad, Pazarcık, Velingrad, Razlık, Yakorit, Kırcaali, Goce Delčev bölgelerinde ve Mesta Vadisi, Rodop Dağları'nda sıkışık alanlarda yaşamaktadır. Lofça Bölgesi civârında ise küçük Pomak grupları bulunmaktadır. Bununla birlikte Pomakların %50'si Rodop Dağları'nın güneyinde bulunmaktadır. Bulgaristan İçişleri Bakanlığı'nın 1989'da Müslüman Bulgarlar ismi altında yaptırdığı çalışmada, nüfuslarının 268.971 ile toplam nüfusun %3'ünü oluşturduğunu ortaya koymuştur.
Yunanistan
Karacaova Nâhiyesindeki 26 köyde Pomak grubu yaşıyordu. Alman gezgin Adolf Struck'un Karacaova'ya yaptığı gezi sonucu yazdığı kitapta Gostolyub (Konstantia) gibi 300 nüfuslu ve iki parçalı köylerde sadece Pomakların yaşadığını söylüyor. Ayrıca Karacaova'daki Vlahlar ile ilgili araştırma yapan Theodor Capidan kitabında bu bölgede Pomakların yaşadığını ifade ediyor. Bu gün İskeçe ve Gümülcine'de 30.000 civarında Pomak yaşamaktadır.
Kuzey Makedonya
Kuzey Makedonya'da Pomaklar Berova, Debre, Manastır, Struga, Dolna Reka ve Üsküp civarında yaşamaktadırlar. Nüfusları tam tespit edilememekle birlikte tahminen 40.000 olduğu söylenmektedir.
Arnavutluk
Arnavutluk'ta Pomaklar genellikle Kuzey Makedonya sınırı civarında yaşamaktadırlar. Fakat bugüne kadar Arnavutluk Pomakları hakkında yeterli düzeyde bir araştırma olmamıştır hatta tamamen yok da denilebilir. Tahmin edilen nüfusları oldukça ilgi çekicidir. Çünkü kaynaklar Arnavutluk'taki Pomak nüfusunu 80.000-120.000 olduğunu tahmin etmektedirler.
Diğer yerler
Tüm bunların yanında 1878 göçleri döneminde 20.000 ailenin İtalya'ya ve 1.000 ailenin de İsviçre'ye göç ettirildiği ve iskân edildikleri bilgisi vardır.
Ana Veya Baba Tarafından Pomak Kökenli Ünlüler (İnternetten):
Nazım Hikmet, Mehmet Akif Ersoy, Yahya Kemal Beyatlı, Yusuf Nalkesen, Cavit Çağlar, Koca Yusuf, Kel Aliço, Adalı Halil, Müşerref Akay, Sibel Can, Sezen Aksu, Candan Erçetin, Org. Çevik Bir, Talât Paşa, Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Prof.Dr.Oktay Sisanoğlu, Ali Şen, Emel Sayın, Necla Nazır,
