Bizim ABD ile ortak bir yanımız yoktur. Ama Rusya Federasyonu ile çoktur…Bu yüzden uzun bir dönem AKP iktidarının, özellikle de Cumhurbaşkanımız Sayın Recep Tayyip Erdoğan’ın titizlikle geliştirdiği dostluk ilişkilerimiz vardır. Çünkü Rusya önderliğinde oluşturulmuş olan çok yönlü dostluk ve işbirliği ilişkiler bulunmaktadır.
Örneğin Rusya Federasyonu içerisinde irili ufaklı birçok Özerk Devletler, Cumhuriyetler içerisinde yaşayanlar arasında pek çok Türk kökenli insanlar vardır. İşte bunlardan birisi, Udmurt
Türkleri’dir ve bunların yaşadıkları coğrafyanın adı da “Udmurtya”dır.
4 Kasım 1920 tarihinde kurulmuş olan Udmurtya’ya 1934 tarihinde Ruslar tarafından özerklik verilmiştir. 11 Ocak 1991 tarihinde de özerkliğin sınırları genişlemiştir.
Udmurt kökenli ünlü bilgin Prof.Dr.Albert Razin, bıkmadan, usanmadan Türk, Tatar, Udmurt, Başkurt, Kafkas halkları ve onlarca halkın anadilleri ve kültürlerinin korunması amacıyla çalışmalar yaptı ve bu doğrultuda faaliyetler yürüttü. Ne var ki 2018 yılının Ağustos ayında Rusya Anayasası ve Federasyon Antlaşmalarına aykırı bir şekilde kabul edilen yasa ile bütün federasyon topraklarında anadilde zorunlu eğitim kaldırıldı ve Rusça tek zorunlu dil haline getirildi.
Albert Razin, bu kanuna karşı bir yıl boyunca mücadele etti. Ama Ruslar aldıkları karardan geriye dönmediler. Bunun üzerine Razin, 10 Eylül 2019 tarihinde Udmurt Parlamentosu önünde “Anadilim olmayacaksa, halkım yaşamayacaksa ben de yaşayamam” diyerek kahramanca, şahsi protestosunu yaptı ve kendisini ateşe vererek intihar etti. Albert Razin, maalesef kurtarılamadı ve kaldırıldığı hastanede hayatını kaybetti.
Geçtiğimiz yıllarda, Türkiye’de yapılan festivallerden birisine yaşlı kadınlardan oluşan bir folklor ekibi geldi, Halk ve basın bunları, “Rus Nineler Grubu” diye anons etti, ama onlar Rus değil, Udmurtya’lı, Türk kökenli Babuşkili kadınlardı. Bu Nineler Grubunun söyledikleri şarkılar, giydikleri elbiseler de Udmurt folklorunun güzelliğini yansıtıyordu ve bu kadınlar, Rusya Federasyonu adına. Eurovision Şarkı Yarışmasına katılmışlardı…
Udmurtya 12. Yüz yılın sonlarına kadar Türk boylarının en önemli yerleşim yerlerinden biriydi. Altay Türklerinin küçük bir boyu olan Udmurt Türkleri 1555 yılına kadar direndikleri Rus işgaline, Kazan Hanlığı’nın yenilgisinden sonra boyun eğmek zorunda kaldılar.
Udmurtlar'da ulusal bilinç 1917 devriminden sonra başladı. Udmurtya 1991 yılından itibaren “Udmurtya Cumhuriyeti” adını aldı.1993 yılında Udmurtia Cumhuriyeti bayrağını tanıttı. Amblem ve Udmurtia marşı 1994 yılında kabul edildi.
1740 yılına kadar Şamanizmin farklı bir kolundaki dini inançlarını ve dillerini koruyan Udmurtlar, çarlığın baskılarıyla zorla hristiyanlaştırıldı. Udmurtça ve Rusça resmi diller oldu ve Kiril alfabesi ile eğitim, öğretim zorunlu oldu.
Başkenti İzhevsk olan Udmurtya’nın Yüzölçümü: 42 km². Nüfusu: 1.570.316 olup, nüfusun %69,7’si şehirlerde, % 30,3’ü de köylerde yaşamaktadır.
Çarlık Rusya’sı, 1756 yılından itibaren bölgenin imarına önem verdi. Çünkü zengin demir ve bakır yataklarına sahip olan Altayların bu bölgesi, Çarlığın en önemli cevher sağlayan eyaleti oldu. İlk özel demir çelik fabrikası 1759 yılında kuruldu. 19. yüzyılın ikinci yarısında Udmurtya’da sanayi ve kültür hızlı bir gelişme sağladı. Özellikle şehirde, taşıt ve silah sanayisi hızla gelişti.
Tatarların yaşadığı kasabada askerî fabrikanın içinde 1856 yılında bir cami inşaa edildi.
Dindar Müslümanlar, 1916 yılında ikinci camiyi de inşaa edip, ibadete açtılar. Fakat, maalesef 1930 lu yıllarda, komünist Rus yönetimi halkın parasıyla inşaa edilen iki camiyi de yıktı!.Fakat Müslüman halk daha sonra üç cami inşaa ederek, halkın inancına göre ibadet edebilmesine olanak sağladı. Bu camilerin en büyüğü Udmurtya ana camisidir...
Rusya’nın en çok satılan otomobil markası Lada Vesta’nın ve dünyanın en bilinen silahlarından Kalaşnikof’ fabrikaları başta olmak üzere Udmurt’ta daha birçok farklı türde ağır sanayi fabrikası bulunmaktadır. Udmurtya’nın ağır sanayi ürünleri 77 farklı ülkede satılmaktadır.
***
Anayurtları Ural dağları ve Volga nehrinden başlayarak Kafkasya ve Karadeniz Kuzeyi ve Doğu Avrupa’ya göç eden Ugorlar zaman içinde Slav kavimleriyle kaynaştılar. Tengricilik inancını terk ederek kaynaştıkları halkların dinleri olan Hıristiyanlığa geçerken, Ortodoks ve Katolik mezhebini seçerek Macar ve Bulgar Türklerinde olduğu gibi Türk kimliklerini oldukça kaybettiler. Hıristiyanlık bugün Turan coğrafyasında İslamiyetten sonra en yaygın ikinci din. Büyük göçlerle Batı’ya yönelen Hun, Avar, Peçenek, Uz ve Kumanlar gibi en kadim Türk kavimlerinden zamanla asimile olan Macarlar, Finliler, Yakutların bir kısmı, Çuvaşlar, Gagauzlar gibi Avrupanın kuzey ve doğusunda yaşayan en eski Turan kavimleri bugün bölgedeki hakim dini yaşıyorlar. Udmurtlar da öyle. Udmurtlar Kazan Tatarları ve Başkurtların yakın akrabaları; dolayısıyla bütün Türklerin de uzakta kalan akrabalarıdır. Batıdaki Mariler, kuzeydeki Komilerle de kısmen karışmışlar. 2010 sayımına göre Ülkede Udmurtlarla birlikte Ruslar, Tatarlar, Çuvaşlar, Başkurtlar, Mariler, Ukraynalılar yaşamaktadır.
Coğrafya: Udmurtların Avrupa ile Asya sınırında İdil-Ural havzasındaki çok kültürlü ve çok milletli ülkelerine Udmurtya deniliyor. Başkenti Moskova’ya 1129 km uzaklıktaki İjevsk olup Sarapul, Votkinsk, Glazov önemli şehirlerdir. Ülkenin Güneyinde Tataristan ve Başkurdistan gibi iki Türk Cumhuriyeti bulunuyor.
Tarih: Udmurtlar ilk kez 6. yüzyılda Votyaklar olarak ortaya çıktılar. 8. yüzyılda toprakları Hazarların işgaline uğrar. 9. yüzyıl ortalarında bölgeye Volga Bulgarları hakim olur. Udmurtya 12. asra kadar Türk boylarının en önemli yerleşim yerlerinden biriydi. 13. yüzyılda bu kez Moğollar geldi. Udmurtlar 1555 yılına kadar Kazan Hanlığına bağlı olarak pagan inancında, Başkurtlar, Tatarlar ve Çuvaşlarla içiçe yaşadılar. Kazan Hanlığı’nın Korkunç İvan yönetiminde Ruslara yenilgisinden sonra Rus işgaline boyun eğmek zorunda kaldılar.
Sanayi
Rus Çarlığı, 1756 yılından itibaren bölgeye önem vermeye, Udmurt illerini sil baştan imar etmeye başladı. Zengin demir, bakır, manganez, kuvarts kumu, kömür, hidrokarbon rezervlerine, petrol yataklarına sahip Uralların bu bölgesi, Çarlığın en önemli cevher sağlayan eyaleti oldu. Rusya’daki ilk özel demir çelik fabrikası 1759 yılında burada kuruldu. Ardından Rusya’nın ilk Ortodoksluk merkezi de kurularak Udmurtların asimilasyonı hızlandırıldı. 19. yüzyılın ikinci yarısında Udmurtya’da sanayi yanında kültürde de hızlı bir gelişme sağlandı. İzhevsk’de yüksek kaliteli çelik, silah, mobilya, motosiklet, elektrikli motorlar, yükleme, ulaşım, inşaat ekipmanları, Votkinsk’de lokomotif ve konveyor bant, Sarapul’da petrol sondaj ve radyo, Mozga’da cam, Kambarka’da vagon ve kereste işleme aletleri fabrikaları var. Sunta, Kontrplak, laminat, ahşap ev malzemeleri diğer önemli imalat ürünleri. Ülke sanayinin dörtte birini makine ve işlenmiş metal imalatı oluşturuyor. İzhevsk, Votkinsk ve Sarapul’daki termik santrallerde elektrik üretiliyor. Udmurtneft JSC ve Belkamneft JSC ülkenin petrolünü çıkaran iki şirket. İzhevsk’de havayolu, demiryolu ve karayolları kesişiyor. Kuzey-Güney yönünde bir, Doğu-Batı yönünde iki demiryolu, ayrıca Perm-Kazan karayolu, gaz ve petrol boru hatları ülkeyi katediyor.
Dil: Ülkenin yarısı Fin-Ugor lehçesiyle Turan halklarının dili olan Ural-Altay dil grubundan Udmurt dilini konuşuyor. Altay dilleri ve Ural dilleri olarak ikiye ayrılan Ural-Altay Dil Ailesinin Altay kolunu Azerbaycan, Türkiye, Türkmen Türkçeleri, Moğolca, Mançuca ve Tunguzca, ailenin Ural kolunu ise Fin-Ugor dilleri olan Macarca, Fince ve Estonca teşkil eder. Perm grubuna dahil olan Udmurt lehçesinde Tatarca, Başkurtça ve Çuvaşça’dan yüzlerce sözcük bulunmakta. Söz dizimi çoğunlukla Tatarlardan alınmadır. Teşekkür ederken sağol yerine tao deme gibi benzerlikler çoktur.
Buranovo ve Babuşkalar: Buranovo Udmurt’un güneyinde bir kasaba. Ünü yetiştirdiği insanlardan geliyor. Udmurt Türklerinden yaşları 42 ila 70 arasında değişen nineler 2012’de Azerbaycan’ın başşehri Bakü’de yapılan Eurovizyon yarışmasına “Buranovskiye Babuşki” – ‘Buranovolu Nineler olarak geleneksel rengarenk yerel kıyafetleriyle Rusya adına katıldılar. Mahalli şarkılarla klasik pop şarkıları söyleyen grup, ülkeyi temsil etmek üzere halk oyuyla seçilmişlerdi.
Udmurtlar gündelik hayatlarında dikiş dikerken, örgü örerken bile şarkı söylüyorlar. Kadim devirlerden beri kullandıkları para kadınların kıyafetlerine de yansıyor. Yaşlılara önem veriliyor ve asla yalnız bırakılmıyor. Yaşlılar da güçleri varsa evi çekip çeviriyor çocuklara bakıyorlar. Diğer özellikleri her işe karışıp, bol bol da söylenmek.
Kültür: Sovyetlerin yıkılmasıyla yörede “Etnofuturizm” akımıyla Pan-Uralik kültürel hareket başlatıldı. Sanat camiası özellikle etnik müziklerin, yerel dil ve kültürün yaşatılması için büyük katkıda bulunuyor. Buranovo’da uluslararası folklor festivali düzenleniyor. Ülkede sekiz profesyonel tiyatro, Filarmoni Topluluğu, onu devlete ait olmak üzere Sarapul’da Tarih Müzesi, Votkinsk’de Çaykovski Müzesi, İzhevsk’de Kalaşnikov Müzesi ve diğer eski silah müzeleri gibi pek çok müze var. Yüksek öğrenim kurumları: Udmurt Devlet Üniversitesi, İzhevsk Devlet Teknik Üniversitesi, Glazov’da Devlet Pedagoji Entitüsü.
