Rusya Federasyonu içerisinde Tataristan, Çuvaşistan ve Başkurdistan adlarıyla, tam teşekküllü 3 Devlet bulunmaktadır. Ben bu yazımda Başkurdistan Cumhuriyeti ve Başkurt kardeşlerimizden söz edeceğim.
Başkurdistan Rusya'ya bağlı federal bir cumhuriyettir. İdil Nehri ile Ural Dağları arasında yer alan bu cumhuriyetin Başkenti Ufa şehridir. Yaklaşık 5 milyon insanın yaşadığı bu ülkede yaşamakta olan Başkurt Türkleri’nin yazıları 2 milyon civarındadır.
Başkurdistan, Rusya'daki ilk etnik özerk cumhuriyet olarak 28 Kasım 1917 tarihinde kurulmuştur. 20 Mart 1919'da Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'ndeki ilk özerk sovyet sosyalist cumhuriyet olan Başkurdistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne dönüştürülmüştür.
Başkurdistan Anayasası ve Rusya Federasyonu Anayasası uyarınca; Başkurdistan, Rusya Federasyonu içerisinde bir devlet olarak tanımlanmaktadır. 11 Ekim 1990'da Başkurdistan Devlet Egemenlik Bildirgesi'ni kabul etmiş ve bağımsızlık ilan edilmiştir.
Asya ile Avrupa'nın birleştiği bölgede bulunan Başkurdistan Özerk Cumhuriyeti Güney Urallardan batıya doğru, Ağizel ve Kama Nehirlerine kadar uzanmaktadır. Başkurdistan Cumhuriyeti, Rusya Federasyonu içinde Sverdlovsk Vilayeti, kuzeydeki Perm kenti; Tataristan Cumhuriyeti; Orenburg ve Çelyabinsk vilayetleri ve Kazakistan Cumhuriyeti ile komşudur. Başkurdistan'ın yüzölçümü 143.600 km2'dir.
Arap coğrafyacısı İdrisi'nin yazdığı bilgilere göre, 12. yüzyıl Başkurdistan'ında Kastra, Mastra, Karukiya, Gurhan ve Nimcan isimli beş şehir vardı. Nimcan şehrinin halkı Hazar Kağanlığı, Orta Asya bölgeleri ve İran ile ticari ilişkilere sahipti. 1552'de Kazan Hanlığı'nın yıkılmasından sonra Başkurtlar Ruslara karşı birlikte ayaklanmışlar ancak 18. yüzyılın sonlarında Rus egemenliği altına girmişlerdi..
Rusya İç Savaşı sırasında Başkurt Ulusal Hareketi ortaya çıkmıştı. 28 Kasım 1917'den 23 Mart 1919'a kadar, Beyaz Ordu ile Kızıl Ordu arasında kalmış kısa ömürlü bir Başkurdistan devleti vardı. 23 Mart 1919'da Başkurdistan Özerk Cumhuriyeti kurulmuş; 11 Ekim 1990 tarihinde Başkurdistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (ÖSSC) ilan edilmişti.
Başkurdistan Cumhurbaşkanı , dört yılda bir için halk tarafından seçilmektedir. 2010 yılında Başkan seçilen Rüstem Hamitov, 2018 yılında koltuğu Radiy Habirov’a devretti. Devletin yasama organı, kısaca Kurultay olarak adlandırılan ve 110 milletvekilinden oluşan Devlet Meclisi'dir.
Başkurdistan Cumhuriyeti, yönetim ve idari yapıya ilişkin tüm sorunları kendi içinde halletmektedir. Yerleşimlerin listesi, belediyelerin kurulması, belediyelerin sınırlarının ve isimlerinin değiştirilmesine ilişkin işlemler, Başkurdistan Cumhuriyeti kanununda düzenlenmiştir.
Devlet, batıdaki komşusu Tataristan Cumhuriyeti ile yakın ekonomik ve kültürel bağlara sahiptir. Başkurdistan, idari açıdan üniter bir yapıya sahiptir. Ülkenin en büyük idari birimleri 54 il, Ufa, Sterlitamak, Salavat, Neftekamsk, Oktyabrski, Kumertau, Sibay, Ağizel adı 8 Büyükşehir ve 1 kapalı şehir Mejgorye adlı bir kapalı şehirdir. Bunlardan başkent Ufa şehri 7 ilçeye ayrılmıştır.
Başkurdistan Cumhuriyeti, sahip olduğu güçlü sanayi potansiyeli, gelişmiş ziraat ekonomisi ve zengin doğal kaynaklarıyla Rusya'nın en gelişmiş bölgelerindendir. Cumhuriyet, federal bütçeye ve ülkenin ekonomik gelişmesine büyük katkı sağlamaktadır. Gayri safi yurt içi hasılanın sektörel dağılımı şu şekildedir:
Başkurdistan gayri safi yurt içi hasılası, hacim bakımından Rusya Federasyonu bölgeleri arasında ilk on bölge arasında yer almaktadır.
Petrokimya: Başkurdistan Cumhuriyeti; Rusya Federasyonu'nun petrol üretim ve rafine, kimya ve petrokimya ürünleri, enerji üretimi, petrol, petrol ürünleri ve gaz nakliyesi yapan en büyük işletmelerini içeren gelişmiş yakıt ve enerji komplekslerine sahiptir.
Başkurdistan, Rusya Federasyonu’nda ham petrol işleme ve akaryakıt üretiminde 1. sıradadır. Başkurdistan'ın petrol rafine fabrikaları, yılda 60 milyon ton petrol işleme kapasitesine sahiptir. Bazı sanayi sektörlerinde Başkurdistan, Rusya'da ilk sırada yer almaktadır.
Başkurdistan, kimya ve petrokimya sanayi merkezidir. Sentetik reçine ve plastik, butilli ve izobutilli ispirto ve kalsiyumlu soda üretiminde 1. sırada; kaustik soda ve kimyasal tarım ilaçları üretiminde 3. sırada ve polietilen ve sentetik kauçuk üretiminde 4. sırada yer alarak, belli kimyasal ürünlerin üretiminde Rusya'da liderdir.
Makine sanayii: Makine sanayisinde 300 civarında işletme faaliyet göstermektedir. Bunların büyük kısmı petrol ve gaz çıkarma ve işleme, kimya, petrokimya ve madencilik sanayileri sektöründe hizmet göstermektedir. Elektroteknik sanayisi ve donanım üretimi de gelişmiştir. Uçak motorlarının üretimi kurulup devamlı geliştirilmektedir.
Cumhuriyet, Rusya bölgeleri içinde troleybüs ve helikopter üretiminde ilk üçte yer almaktadır. Otobüs üretiminde 5. sıradadır. Başkurdistan, siyah metalurji sanayinin gelişmesi için gereken şartlara sahiptir. Sektörün işletmeleri çelik, pik, dökme demir ve çelik halat üretmektedir. Renkli metalürji sanayi, altın, bakır-pirite maden üretimi ve işlemesini yapan işletmelerle temsil edilmektedir.Başkurdistan'da tıp, tekstil, orman ve kereste sanayisi.
Tarıma dayalı sanayi; Bölgede tarıma dayalı sanayi oldukça gelişmiş olup, aşağıdaki sektörlerde modern üretim tesisleri bulunmaktadır: Et ve süt ürünleri işleme fabrikaları… Konserve, ekmek, makarna, yarma, bira, alkollü ve alkolsüz içecekler ile maden suyu üretim tesisleri…Başkurdistan'da kurulu olan şeker fabrikaları, Rusya'nın en büyük ve modern tesisleri arasında yer almakta; işlenen şeker pancarının %60'ı ihraç edilmektedir…Alkollü içecek fabrikaları: Özellikle Başkurt bala dayalı likör, bal katkılı ekmek ve şekerleme ürünleriyle bilinmektedir…Başkurt balı, arı yetiştiriciliğinde geleneksel yöntemlerin kullanıldığı bir ürün olup, hem Başkurdistan hem de Rusya'nın diğer bölgelerinde tanınmış bir markadır. Başkurt balı, Cumhuriyetin adeta bir kartviziti olarak görülmekte ve yalnızca saf bal değil, bal katkılı ekmek, şekerleme, ilaç, kozmetik ve diğer yenilikçi ürünlerle birlikte pazarlanmaktadır. Son yıllarda başta Avrupa olmak üzere uluslararası pazarlara ihracatı artmıştır.
Turizm: Başkurdistan Cumhuriyeti'nin topraklarının üçte birinden fazlası; akağaç, iğne yapraklı ağaçlar, ıhlamur, meşe ve akçaağaç türlerinin yoğunlukta olduğu ormanlarla kaplıdır. Bu ormanlık alanlarda çeşitli doğa koruma bölgeleri, tabiat anıtları ve koruluk parklar tesis edilmiştir. Tabiat parklarının toplam yüzölçümü 1 milyon hektarı aşmaktadır. Dağlık bölgeler ile ovaların sahip olduğu temiz hava, çeşitli özelliklerdeki şifalı maden suyu kaynakları ve terapötik çamurlar, Başkurdistan Cumhuriyeti'ni Rusya Federasyonu'nun önde gelen dinlenme ve tedavi merkezlerinden biri hâline getirmektedir.
Başkurdistan'da eğitim Rusça ve Başkurtça yapılmaktadır. Anaokulları ve 10 yıl eğitim veren ortaokulları bulunmaktadır. Ayrıca Türk girişimcilerin de açtığı okullar bulunmaktadır.
Başkurtların anadili olan Başkurtça, Tatarca'ya yakın olup hemen hemen aynı dildir. Başkurtların % 68'i Özerk Başkurdistan'da yaşamakta olup, geriye kalan % 32'si Ural bölgesindedir. Başkurtlar daha çok kentsel yörelerde değil kırsal bölgelerde yerleşiktirler. Başkurt halkının yaşamında Mitolojinin ve destanların ayrı bir yeri bulunmaktadır.
Din: Başkurt ve Tatar kökenli nüfusun çoğunluğu Hanefi mezhebine bağlı İslâm dinine mensuptur. Ufa'da tarihi bir sinagog ve 2008'de inşa edilen yeni bir Yahudi Toplum Merkezi ile 13.000 Yahudi vardır. 2012 yılındaki saptamaya göre; Başkurdistan nüfusunun %58'i Müslüman, %20'si Hristiyan’dır.Başkurdistan'da 1.000'den fazla cami, 200 Ortodoks kilisesi ve diğer inançların 60 dini binası vardır.
Cumhuriyet'in sınırları içerisinden Rusya Federasyon'un Batı tarafını Ural ve Sibirya'yı bağlayan önemli demir yolu, boru hatları ve otoyollar geçmektedir. Başkent Ufa’da uluslararası havaalanı bulunmaktadır.
Kültür:
1. 1940 yılında yönetmen Yakov Protazanov tarafından çekilen "Salavat Yulaev" filmi Adından da anlaşılacağı gibi, film 1773-1775'teki İsyanı ve o savaştaki liderlerinden biri olan Salavat Yulaev'i anlatmaktadır. Film, Çariçe II. Katerina hükûmetine karşı Başkurtlar, Ural Rus Kazaklar, köylü madenciler tarafından gerçekleştirilen tüm Ural bölgesindeki geniş halk tabanlı isyanını anlatmaktadır.
2.1959 yılında yönetmen Oleg Nikolaevski tarafından çekilen "Öten Turna" film-balesi (Rusça "Журавлиная песнь"). Adından da anlaşılacağı gibi, film "Öten Turna" Turna kuşuyla ilgili bir Başkurt halk efsanesini anlatmaktadır.
3.1978 yılında yönetmen Baras Halzanov tarafından çekilen "Ay Tutulması Gecesinde" filmi adından da anlaşılacağı gibi, film Başkurt yazarı Mostay Kerim'in "Ay Tutulması Gecesinde" oyununu anlatmaktadır.
4.1980 yılında yönetmen Vasiliy Juravlev tarafından çekilen "Altın Atın Binici" filmi. Film bir Başkurt masalını anlatmaktadır. Zulüm ve kötü niyet altındaki rakip boylardan ya da kabilelerden olan erkeğin ve kadının sevgisini anlatılmaktadır.
Başkurdistan'ın en önemli ressamı olarak Kasim Devletkildeev kabul edilirse Zagir İsmagilov en önemli besteci, Askar Abdrazakov en önemli yönetmen olarak kabul edilebilmektedir. 2018 yılında Başkurdistan hükûmeti, Askar Abdrazakov'u onurlandırmak için tek film stüdyosuna onun adını vermiştir. Gerçekten de Askar Abdrazakov ulusal geleneklerine bağlı pek çok çalışmaya imza atmıştır. Bunlar arasında:
1. Başkurt yazarı Mohametşa Burangulov'un "Düğün" oyunundan uyarlanan 1970'teki "Düğün" filmi;
2. 1990'daki "Ahmet Zeki Velidi Togan" belgesel filmi, Başkurdistan'da doğmuş, Türkolog ve Başkurt bağımsızlık hareketi önderi olan Zeki Velidi Togan'ın hayatını anlatmaktadır. Bilindiği gibi Prof.Dr.Togan Türkiye’ye göç etmiş, yaşamış ve Türk Milliyetçiliği üzerine değerli eserler vermis olan bir değerli Başkurt bilgindir.
