Türk Devletleri Parlamenter Asamblesi (TÜRKPA)’nin “TÜRK DEVRİ:
“Parlamenter Diplomasinin Rolü” konulu On Dördüncü Genel Kurul Toplantısı, 12 Haziran 2025 tarihinde Kazakistan'ın başkenti Astana'da Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisi, Kazakistan Cumhuriyeti Parlamentosu, Kırgız Cumhuriyeti Jogorku Keneşi, Türkiye Büyük Millet Meclisi, gözlemci sıfatıyla Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti (KKTC) ve konuk olarak Özbekistan Cumhuriyeti Âli Meclisinin katılımlarıyla gerçekleştirilmiştir.
Parlamenter Asamble,
Parlamentolar arası diyalog ve işbirliğini 21 Kasım 2008 tarihli TÜRKPA İstanbul Anlaşması ve 2023-2028 TÜRKPA Stratejik Yol Haritasının amaç ve ilkeleri doğrultusunda derinleştirme kararlılığını teyit ederek;
Türk devletleri arasında ortak tarih, kültür, dil, değerler ve gelenekler temelinde birlik, dayanışma ve kapsamlı işbirliğinin teşvik edilmesine yönelik ortak vizyonun kılavuzluğuyla;
Türk dünyası genelinde demokratik ilkelerin, barışın ve sürdürülebilir kalkınmanın desteklenmesinde parlamentoların rolünü vurgulayarak;
Uluslararası hukukun genel olarak kabul görmüş norm ve ilkelerine; özellikle uluslararası alanda tanınan devlet sınırlarının egemenliğine, toprak bütünlüğüne ve dokunulmazlığına saygı duyulması ve desteklenmesine, içişlerine karışılmaması ilkelerine uygun olarak milletler arasında barışa, güvenliğe ve karşılıklı saygıya olan bağlılığını dile getirerek;
Türk milletlerini birleştiren zengin tarihi ve kültürel mirasın farkında olarak ve Türk tarihinin, kültürünün, dillerinin ve değerlerinin korunması ve tanıtılmasına yönelik girişimleri destekleyerek;
TÜRKPA'nın Türk dünyasında işbirliğinin derinleştirilmesi ve parlamenter diplomasinin güçlendirilmesinin yanı sıra Türk dünyasının görünürlüğünün artırılmasındaki rolünün altını çizerek;
Macaristan Ulusal Meclisi ve KKTC Meclisinin gözlemci sıfatıyla, Türkmenistan Meclisi ve Özbekistan Cumhuriyeti Âli Meclisinin misafir olarak TÜRKPA çerçevesindeki işbirliğine katkılarını memnuniyetle karşılayarak;
TÜRKPA'nın diğer bölgesel ve uluslararası parlamenter örgütlerle erişim ve işbirliğinin genişletilmesini takdirle karşılamaktadır;
Türk dünyasında ekonomik, bilimsel, teknolojik ve çevresel işbirliğinin artırılmasının, yenilikçiliğin teşvik edilmesinin ve insanların güçlendirilmesinin büyük önem taşıdığının altını çizerek;
Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisi TÜRKPA Dönem Başkanlığının başarıyla tamamlanmasını ve 6 Haziran 2024’de düzenlenen 13. Genel Kurul Toplantısından bu yana Asamble çerçevesindeki işbirliğinin kayda değer şekilde ilerleme kaydettiğini vurgulayarak; Aşağıdaki hususları beyan eder:
SİYASİ, HUKUKİ VE GÜVENLİK KONULARI
1.Dirençli, kapsayıcı ve geleceğe hazır bir Türk dünyası inşa etmek için Türk işbirliğinin yasal bir ayağı olarak TÜRKPA çerçevesinde işbirliği mekanizmalarının güçlendirilmesinin önemini vurgular;
2.Şuşa'da 6 Temmuz 2024 tarihinde “Ulaşım, Bağlantısallık ve İklim Eylemi Yoluyla Sürdürülebilir Bir Gelecek ” temasıyla düzenlenen Gayri Resmi TDT Zirvesinin sonuçlarına büyük değer atfeder;
3.“Türk Dünyasının Güçlendirilmesi” temasıyla 6 Kasım 2024 tarihinde Bişkek'te düzenlenen 11. TDT Zirvesinin sonuçlarını takdirle karşılar: Ekonomik, Sürdürülebilir Kalkınma, Dijital Gelecek ve Herkes için Güvenlik” temasıyla 6 Kasım 2024 tarihinde Bişkek'te düzenlenen 11. Zirve'nin sonuçlarını takdirle karşılar ve Zirve'de alınan, Türk Dünyası bayrağı, Türk Yeşil Vizyonu, Türk Dünyası Şartı ve Bişkek'in 2025 yılında Türk Dünyası Dijital Başkenti olarak ilan edilmesi gibi önemli kararları vurgular;
4.“Doğu ve Batının Buluşma Noktası” teması altında 21 Mayıs 2025 tarihinde Budapeşte'de düzenlenen ve bir Gözlemci Devlette düzenlenen ilk TDT Zirvesi olan Gayriresmi TDT Zirvesi'nin sonuçlarını memnuniyetle karşılar ve Macaristan'ın zirveye başarılı ev sahipliğini takdirle karşılar;
5.11-22 Kasım 2024 tarihlerinde Bakü'de düzenlenen, tarihi başarısı ve küresel iklim değişikliği konusunda önemli kararları ile dikkat çeken BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi Taraflar Konferansının (COP29) 29. Oturumunun mükemmel bir şekilde düzenlenmesinden dolayı Azerbaycan Cumhuriyeti'ni tebrik eder;
6.Azerbaycan'ın COP29 Dönem Başkanlığı olarak önceliklerini ve girişimlerini ve COP29'un sonuçlarını, özellikle de COP29 Dönem Başkanlığının en önemli önceliği olan ve küresel iklim finansmanı mimarisini değiştirerek gelişmekte olan dünya için iklim finansmanını önemli ölçüde arttıran Bakü Finans Hedefi mutabakatını takdirle karşılar;
7.Azerbaycan Milli Meclisini, COP29 çerçevesinde 16-17 Kasım 2024 tarihlerinde Parlamentolararası Birlik ile ortaklaşa düzenlenen toplantıda başarılı ev sahipliğinden dolayı tebrik eder;
8.Bölgede iklimle ilgili sorunlara gereken önemin verilmesinin kritik önemini vurgular; Kazakistan'ın 2026 yılında Astana'da Bölgesel İklim Zirvesi düzenleme girişimini, ortak iklim eylemini güçlendirmeye yönelik zamanında ve doğal bir adım olarak takdirle karşılar;
9. Uluslararası diyalog için önemli bir platform teşkil eden 12. Küresel Bakü Forumunun 13-15 Mart 2025 tarihlerinde “Dünya Düzenini Yeniden Düşünmek: Zorlukları Fırsatlara Dönüştürmek” teması altında başarılı bir şekilde düzenlenmesini takdir eder;
10.Bugünkü Ermenistan topraklarından zorla ve sistematik olarak sürülen Azerbaycanlıların kaderi hakkında derin endişelerini ifade eder ve bu kişilerin barışçıl, güvenli ve onurlu bir şekilde geldikleri yerlere geri dönme haklarını destekler;
11.29-30 Mayıs 2025 tarihlerinde küresel diyalog ve işbirliği için üst düzey bir platform olarak “Zihinleri Birleştirmek, Geleceği Şekillendirmek” temalı Astana Uluslararası Forumunu başarıyla düzenleyen Kazakistan Cumhuriyeti'ni tebrik eder;
12.Astana'da 9 Ağustos 2024 tarihinde düzenlenen Orta Asya Devlet Başkanları Altıncı İstişare Toplantısının başarılı organizasyonunu takdir eder ve Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'nın toplantıya Onur Konuğu olarak katılımını büyük bir memnuniyetle karşılar;
13.Kırgız Cumhuriyeti ve Tacikistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanları tarafından 13 Mart 2025 tarihinde Bişkek'te imzalanan ve her iki ülkenin diplomasi, diyalog ve bölgesel istikrara olan bağlılığını yansıtan Devlet Sınırı Antlaşması’nı memnuniyetle karşılar ve bu tarihi antlaşmanın her iki ülke ve bölge için kalıcı barış, istikrar, artan işbirliği ve refaha kapı açtığına inanır;
14.Kırgızistan, Özbekistan ve Tacikistan Devlet Başkanları Üçlü Zirvesi’nin önemli bir sonucu olarak 31 Mart 2025 tarihinde Tacikistan'ın Hucend şehrinde Kırgız Cumhuriyeti, Özbekistan Cumhuriyeti ve Tacikistan Cumhuriyeti devlet sınırlarının kesişim noktasına ilişkin Antlaşmanın imzalanmasını memnuniyetle karşılar;
15.11-13 Nisan 2025 tarihlerinde “Ayrışan Dünyada Diplomasiyi Sahiplenmek” teması altında, diyalog ve işbirliğini teşvik eden küresel ve bölgesel meselelerin tartışılması için üst düzey bir platform sunan Antalya Diplomasi Forumu’nun 4.'sünü başarıyla düzenleyen Türkiye Cumhuriyeti'ni tebrik eder;
16. TDT Gayriresmi Zirvesinin Budapeşte Deklarasyonu'nda Kıbrıs meselesinin Ada'nın mevcut gerçekleri temelinde müzakere edilmiş, karşılıklı olarak kabul edilebilir ve uygulanabilir bir çözüme kavuşturulması ihtiyacına ve Türk dünyasının ayrılmaz bir parçası olan Kıbrıs Türk halkının eşit doğal haklarını güvence altına alma arzusuyla dayanışma içinde olunduğunun ifade edilmesine yapılan vurguyu memnuniyetle karşılar;
17.Terörizmin barış ve güvenliğe yönelik en ciddi tehditlerden biri olduğunu vurgular…
18.26-27 Mayıs 2025 tarihlerinde Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de “İslamofobiye Odaklanmak: Önyargıları Ortaya Çıkarmak, Yaftalamaları Yıkmak” başlığı altında düzenlenen 3. Uluslararası İslamofobi ile Mücadele Konferansını not eder…
19.Türk Havacılık ve Uzay Sanayii’nin Ankara'daki tesislerine 23 Ekim 2024 tarihinde düzenlenen terör saldırısını şiddetle kınar ve Türkiye'nin terörle mücadelesine tereddütsüz desteğini ifade eder;
20.Her türlü ırkçılık, ayrımcılık, yabancı düşmanlığı, İslam'a karşı nefret, nefret söylemi ve dezenformasyonla mücadelede işbirliğinin sürdürülmesinin ve bu olguların ele alınmasına yönelik uluslararası platformlardaki çabaların uyumlaştırılmasının önemini vurgular;
21.Gazze'deki felaket boyutundaki insani durumdan duyduğu derin endişeyi ifade eder…
22.TÜRKPA çerçevesinde etkili bir işbirliği mekanizması olarak parlamento komisyonları arasındaki diyalog ve işbirliğinin genişletilmesini teşvik eder;
23. Gelişen bölgesel ve küresel sınamalar karşısında bölgesel güvenlik ve istikrarın sağlanması açısından Türk devletleri arasında savunma ve güvenlik işbirliğinin önemini vurgular…
24 Bakteriyolojik (Biyolojik) ve Toksin Silahların Geliştirilmesinin, Üretiminin ve Stoklanmasının Yasaklanması ve Bunların İmhası Sözleşmesinin güçlendirilmesine…
25.Parlamentoların dış politika ve uluslararası işbirliğinin şekillendirilmesindeki rolünü dikkate alır ve 18 Şubat 2025 tarihinde İstanbul'da düzenlenen Türk Devletleri Parlamentoları Dışişleri Komisyonları İkinci Toplantısını takdirler karşılar;
26.Azerbaycan Cumhuriyeti'nde 1 Eylül 2024 tarihinde yapılan erken parlamento seçimleri ve Özbekistan Cumhuriyeti'nde 27 Ekim 2024 tarihinde yapılan parlamento seçimleri sırasında seçim gözlem misyonlarının faaliyetlerini kayda geçirir ve bu seçimlerin sonuçlarını olumlu olarak değerlendirir;
27.28-31 Mayıs 2025 tarihlerinde gerçekleştirilen Birinci Türk Kadın Parlamenterler Zirvesi…
28.Türk devletlerinin seçim idaresi organları arasındaki işbirliğini teşvik eder ve 14 Mayıs 2025 tarihinde Türkistan'da TDT Üye Devletleri Merkezi Seçim Kurulları Danışma Platformu Yönetmeliği’nin imzalanmasını memnuniyetle karşılar;
29.Sekretaryayı, ortak hedefleri paylaşan ilgili tüm uluslararası ve bölgesel örgütlerle işbirliğini artırmaya teşvik eder;
30.TÜRKPA Daimî Komisyonları çerçevesinde model kanunların geliştirilmesinin üye parlamentolar arasında yasama işbirliğini ve bilgi alışverişini artırdığını dikkate alır ve üye parlamentoları bu alandaki işbirliğini daha da güçlendirmeye teşvik eder;
31.TÜRKPA Üyesi Devletlerin parlamentolarının idari organları arasında işbirliğini güçlendirme çabalarını teşvik eder;
32.Ombudsmanlık ve Ulusal İnsan Hakları Kurumlarının üye devletlerde insan hak ve özgürlüklerinin korunması ve geliştirilmesindeki hayati rolünün altını çizer ve düzenli etkinlikler ve ortak projeler düzenlemek ve sürekli bilgi ve en iyi uygulama paylaşımını sağlamak suretiyle bu kurumlar arasındaki işbirliğinin daha da güçlendirilmesini tavsiye eder;
33.Gerekli dijital altyapının güçlendirilmesini…teşvik eder;
34.Türk dünyasının daha fazla ekonomik kalkınması ve dayanıklılığı için ticaretin kolaylaştırılması, devam eden…Türk devletleri arasında yakın işbirliğinin sürdürülmesinin önemini vurgular;
35.Enerji güvenliğini ekonominin sürdürülebilir kalkınmasının bir unsuru olarak görür ve ortak yatırımlar, bilgi, deneyim ve bilgi birikimi paylaşımı… üye devletler arasında işbirliğini teşvik eder;
36. Üye devletler arasındaki enerji işbirliğinin… yaygınlaştırılmasını desteklediğini ifade eder;
37.13 Kasım 2024 tarihinde COP29 çerçevesinde Bakü'de “Azerbaycan , Kazakistan ve Özbekistan Cumhuriyeti Hükümetleri Arasında Yeşil Enerjinin Geliştirilmesi ve İletiminde Stratejik Ortaklık Anlaşmasının” söz konusu devletlerin liderleri tarafından imzalanmasını memnuniyetle karşılar;
38.Trans-Hazar Uluslararası Doğu-Batı Orta Koridorunun tanıtımına yönelik çabalara büyük önem atfetmekte ve Türk dünyası taşımacılık ve transit potansiyelinin arttırılması için işbirliğinin sürdürülmesi…
39.İklim değişikliğinin olumsuz sağlık etkilerini ele almak ve daha güvenli ve sağlıklı toplumlar inşa etmek için üye devletler arasında sağlık işbirliğinin önemini vurgular…
40.Barış içinde bir arada yaşamayı ve sosyal uyumu geliştirmek amacıyla medeniyetler, kültürler, dinler ve inançlar arasında daha fazla anlayış ve saygının teşvik edilmesinin önemini vurgular ve Birleşmiş Milletler Medeniyetler İttifakı'nın (UNAOC) bu konudaki değerli rolünün önemini vurgular;
41.Sürdürülebilir Kalkınma 2030 Gündeminin uygulanması konusundaki kararlılıklarını yineleyerek, Almatı'da BM Orta Asya ve Afganistan Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri Bölgesel Merkezi’nin kurulması kararını memnuniyetle karşılar…
42.Üye Parlamentoları, Türk Dünyasının doğal mirasını… güçlendirmeye çağırır;
43.Üye Devletleri Sıfır Atık yaklaşımını benimsemeye ve bu konuda işbirliği yapmaya teşvik eder;
44.Gıda güvenliğini artıran sürdürülebilir tarım uygulamalarının teşvik edilmesini…
45.TÜRKPA Kadın Parlamenter Grubu ve Genç Parlamenterler Grubu çerçevesinde işbirliği…
46.Türkiye Cumhuriyeti'ni Palandöken Ekonomik Forumu'nun başarılı organizasyonu ve 2025 yılı EİT Turizm Başkenti Erzurum'da devam eden yıllık etkinlikler dolayısıyla tebrik eder;
47.Üye Parlamentoları bölgesel ve uluslararası ekonomik forum, platform ve örgütlerde yakın işbirliğini sürdürmeye çağırır.
48. Ortak kimlik ve birliği güçlendirmek, gençlerin katılımını ve hareketliliğini artırmak, yenilikçiliği teşvik etmek ve bilgiye dayalı bir ekonomi inşa etmek için Türk devletleri arasında kültür, eğitim, bilim ve teknoloji alanlarında işbirliğinin önemini vurgular;
49.Nevruz'un kültürlerarası bir köprü ve evrensel değerlerin bir sembolü olarak kültürlerarası niteliğini ifade ederek…Nevruz'un TDT bünyesinde anılması ve kutlanmasına karar verir…
50.Yenilikçiliği ve ortak bilimsel ilerlemeyi teşvik etmek için Türk devletleri arasında…
51.Dünya Göçebe Oyunlarını Türk devletlerinin küresel kültürel çeşitliliğe, kültürlerarası diyaloğa ve göçebe medeniyetlerin mirasının korunmasına önemli bir katkısı olarak kabul eder… 2024 yılında Astana'da düzenlenen 5. Dünya Göçebe Oyunları’nın başarılı organizasyonunu takdir eder…
52.Üye devletler arasında eğitim alanında entegrasyon ve işbirliğini en önemli ve gerekli süreçlerden biri olarak kabul eder ve akademik bağları daha da güçlendirmeyi …
53.Türk Dünyasının geleceğinin şekillendirilmesinde eğitimin oynadığı hayati rolü belirtir ve eğitimin kalitesini ve erişilebilirliğini artırmayı amaçlayan ortak proje ve programlara desteğini ifade eder;
54. Modern dijital çağda Yapay Zekâ hakkında Türk devletleri arasındaki işbirliğinin önemi…
55.Türk Devletlerinin derin kültürel mirasını tanıtmak ve paylaşmak için uluslararası etkinlikler düzenlemenin önemini vurgular…
56.Türk kültürünün birleştirici gücünü vurgular…
57.Avrupa'nın en büyük etkinliklerinden biri olan Hun-Türk Kurultayının Macaristan'ın Bugac şehrinde geleneksel Hun-Türk Kurultayının başarılı bir şekilde düzenlenmesini memnuniyetle karşılar;
58.Türk dünyasında kültürel işbirliğine ve Türk mirasının sinema aracılığıyla tanıtılmasına katkıda bulunan “Korkut Ata” Türk Dünyası Film Aşkabat'ta düzenlenmesini memnuniyetle karşılar;
59.Türk dünyasının önemli olaylarının ve önde gelen şahsiyetlerinin yıldönümleri vesilesiyle düzenlenen geniş çaplı kutlamalara desteğini yineler…
60. Türk İşbirliği Kuruluşları arasında devam eden işbirliği ve koordinasyonu…takdirle karşılar.
61.TDT Aksakallar Konseyinin Budapeşte ve Girne toplantılarının başarısını not eder.
62.Türk İşbirliği Kuruluşlarının Türk mirasının korunması ve tanıtılması ile Türk dünyasının görünürlüğünün artırılmasına yönelik faaliyetlerini desteklediğini ifade eder;
63.TÜRKSOY Daimi Konseyinin 16 Kasım 2024 tarihinde Aşkabat'ta gerçekleştirilen 41. Toplantısının sonuçlarını takdir eder ve “2024 Türk Dünyası Kültür Başkenti” olarak Anev'de gerçekleştirilen ve “2025 TürkDünyası Kültür Başkenti” olarak Aktau'da gerçekleştirilmekte olan etkinliklerden duyduğu memnuniyeti ifade eder;
64.Türk Akademisi bünyesindeki ilgili Komisyonun Ortak Türk Alfabesi üzerine yürüttüğü çalışmaları not eder;
65.Türk Kültür ve Miras Vakfının ortak Türk mirasının korunması ve tanıtılmasına yönelik çabalarını destekler ve Paris'teki UNESCO Genel Merkezi'nde “Dîvânu Lugati’t-Türk’ün” 950. yıldönümüne adanmış uluslararası konferansın düzenlenmesini takdir eder;
66.Türk Yatırım Fonunun, Türk devletlerinin ekonomik ve mali işbirliğini geliştiren ve ekonomik potansiyellerinin gerçekleştirilmesine katkıda bulunan önemli bir mali kurum olarak rolünü vurgular;
67.Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Meclisini, TÜRKPA'nın 2024-2025 dönem başkanlığını başarıyla yürütmesinden dolayı tebrik eder…
68. Kazakistan Cumhuriyeti Parlamentosunun Astana'da gösterdiği samimi misafirperverliğe ve TÜRKPA On Dördüncü Genel Kurulunun kusursuz organizasyonuna büyük önem atfeder;
69.TÜRKPA On Beşinci Genel Kurul Toplantısının 2026 yılında Kırgız Cumhuriyeti'nde yapılmasına karar verir.
***
Şimdi ben Kazakistan’ın başındaki zata ve yönetimindeki zevata sormak isterim: Gözlemci de olsa KKTC yönetimi ile birlikte şu Deklarasyonu imzalıyor, ama ertesi gün o Türk Cumhuriyetini yok sayıyorsun! Bu normal midir? Ben bunu normal bir eylem olarak görebilir miyim? Kazak kardeşim, bir Türk deyimi şöyledir: “Bu ne perhiz, bu ne lahana turşusu?...”
