Türk Kültüründe Ve Tarihinde Bilgelik Ve Alplik

Türk tarihine ve devlet geleneğine bakıldığında, Türk hükümdarlarında ve devlet adamlarında bulunması gereken niteliklerin başında "Bilgelik" ve "Alplik" kavramları gelir. "Bilgi sahibi olma" ve "uzağı görebilme (öngörü)" kabiliyeti, Türk kağanlarının, beylerinin, tarkanlarının ve buyruklarının (vezirlerinin) en başta gelen ve önemini hiçbir zaman kaybetmeyen asli özellikleri olmuştur.
Eski Türk toplum yapısında bilgelik, yalnızca idarecilere ait siyasi bir sıfat değildir. Akıl, bilgi, hikmet ve irfan sahibi olan; gönül insanı, hâkim ve arif kişilere "Bilge" denilirdi. "Alplik" ise mertliğin, yiğitliğin, cesaretin, kahramanlığın ve cömertliğin temsilcisi olan insan tipini simgeler.
Prof. Dr. Faruk Sümer’in de belirttiği üzere:
"Destanlarda alp; cesur, ağırbaşlı, merhametli, zayıfları koruyan ve övünmeyi sevmeyen bir insandır. Onlar kötü yürekli ve hileci kimseler olmayıp; aksine yoksullara yardımcı, zayıfları koruyan, bağışlayıcı, vefalı, büyüklerine saygılı, şeref ve haysiyet duygusuna bağlı, kadınları hor görmeyen mert insanlardır... Alplik ruhu şüphesiz, sadece cesaretten gelen basit bir davranış değildir." (Sümer, Oğuzlar, s. 300-301)
Tarihten Günümüze Bilge Liderlik Geleneği
Tarihteki büyük Türk devletleri ve kurduğumuz köklü medeniyetler, hep bu bilge liderlerin ve bilge kişilerin eseridir.
"Bilgelik" ve "Alplik", Büyük Hun Devleti’nden beri hükümdarların taşıması arzulanan temel vasıflardı. Mete Han'ın sağında ve solunda, Çinlilerin "Hsien-wangi" olarak çevirdiği "Bilge Prensler" yer almaktaydı. Hunlardaki bu unvan ve devlet kademesi Göktürklerde de aynen korunmuştur. Nitekim Bilge Kağan, tahta geçmeden önce bir "Bilge Prens"ti; kendisi kağan olunca yerine kardeşi Kül Tigin "Bilge Prens" olarak tayin edilmiştir. Prof. Dr. Zeki Velidi Togan'ın da belirttiği gibi, "Bilgelik", bütün başarılı ve büyük Türk kağanları için ortak bir unvan ve nitelik olarak kullanılmıştır (Togan, s. 36).
Göktürk Yazıtları’nda iyi ve kötü kağanlar arasındaki fark şu ifadelerle vurgulanır:
"Bilge Kağan imişler! Alp Kağan imişler! Buyrukları (vezirleri) de bilge imiş, alp imiş!"
Liyakatın kaybolduğu ve ehliyetsiz kişilerin yönetime geldiği dönemler ise şöyle tarif edilir:
"Ondan sonra küçük kardeşleri kağan olmuş, oğulları kağan olmuş. Kardeş büyüğü gibi, oğul babası gibi yaratılmamış imiş. Bilgisiz kağanlar tahta oturmuş, kötü kağanlar tahta oturmuş..."
Devletin Temeli: Kalem ve Kılıç Dengesi
Türk milletinin hayat felsefesini ve devlet aklını özetleyen Kutadgu Bilig’de de bilgiye ve bilgeliğe büyük önem verilir:
"Bak, iki türlü insan vardır: Biri bey, biri âlim; bunlar insanların başıdır." (K.B. 265b)
"Biri eline kılıç aldı, halkı itaat altında tutar; biri eline kalem aldı, doğru yolu bulup gösterir." (K.B. 268b)
"Bu Türk beyleri arasında adı meşhur ve ikbal sahibi olanı Alp Er Tunga (Afrasiyab) idi. O, yüksek bilgiye ve pek çok erdeme sahipti." (K.B. 278b)
"Kimde akıl varsa o asil olur; kimde bilgi varsa o beylik bulur." (K.B. 301b)
Eserde adalet ve devleti temsil eden Hükümdar "Kün-Toğdı"ya (Güneş Doğdu), isminin neden böyle olduğu sorulduğunda hükümdar şu cevabı verir:
"Bilge kişiler benim tabiatımı güneşe benzeterek bu adı verdiler. Güneş küçülmez, parlaklığını daima korur; benim tabiatım da doğrulukla doludur ve eksilmez. Güneş doğunca dünya aydınlanır, aydınlığı herkese ulaşır; benim hükmüm de böyledir, herkes için eşittir. Güneş doğunca yere sıcaklık gelir, çiçekler açar; benim yönetimim hangi memlekete erişirse, orası taşlık ve kayalık dahi olsa baştan başa düzene girer." (K.B. 823-830)
Sonuç
Geçmişten günümüze Türk devlet yapısı incelediğinde görülmektedir ki; tarihteki büyük Türk devletleri ve kurmuş olduğumuz medeniyetler hep bu bilge liderler ve bilge kadroların eseridir.
Dün olduğu gibi bugün de Türk milletinin, geleceğe emin adımlarla yürüyebilmesi, adalet ve nizamı koruyabilmesi için her zamankinden daha fazla bilge liderlere ve bilge kadrolara ihtiyacı vardır.
Kaynakça:
Yusuf Has Hacib, Kutadgu Bilig.
Sümer, Faruk, Oğuzlar (Türkmenler) Tarihi - Boy Teşkilatı - Destanları, İstanbul.
Togan, Zeki Velidi, Umumi Türk Tarihine Giriş, İstanbul.