ZEKÂT KİMLERE FARZDIR?
Bir Müslüman’a zekâtın farz olması için şu şartların bulunması gerekir:
a) Mükellef olmak. Hanefîlere göre, zekâtla yükümlülük için, Müslüman olmanın yanında, akıllı olmak ve ergenlik çağına ulaşmış bulunmak da gereklidir. Çünkü gayri Müslimler, akıl hastaları ve çocuklar namaz ve oruç gibi ibadetlerle yükümlü olmadıkları gibi zekâtla da yükümlü değildirler. Zekât bir ibadettir. İbadetle sorumluluk ise ergenlik ve temyiz çağına ulaşmakla başlar. Hanefîler dışındaki mezhep imamlarına göre ise, zekâtın farz olması için ergen ve akıllı olmak şart değildir. Bu yüzden çocuğun ve akıl hastasının mallarından da zekât vermek gerekir. Zekâtı bunlar adına velî veya vasîleri öder. Dayandıkları delil şu hadistir:
“Malı bulunan bir yetimin velisi olan kimse, bu malı ticaretle çalıştırsın, malı bırakıp da zekât onu tüketmesin.”
Bu müctehitlere göre zekât mala bağlı bir yükümlülük olup, akrabalık nafakasında olduğu gibi, Müslüman ailenin bir ferdi olan mal sahibinde, ehliyet şartları aranmaksızın gerekli olur.
b) Nisap miktarı mala sahip olmak. Temel ihtiyaçlardan ve borçtan başka nisap miktarı veya daha fazla bir mala sahip olmak gerekir. Zekât dışı tutulan temel ihtiyaçlar şunlardır: Mesken olarak oturulan ev, evin eşyası, giysiler, binit aracı, mesleği ifa amacıyla kullanılan kütüphane, iş âletleri, üretim için kullanılan fabrika binası, makine, tezgâh vb. aletler, yine kişinin kendisinin ve bakmakla yükümlü olduğu aile bireylerinin bir aylık- daha sağlam görülen başka bir görüşe göre bir yıllık- mutat harcamaları zekâttan muaftır.
Zekâtla yükümlü olmanın asgarî sınırı sayılan nisap miktarları, zekâta tâbi her mal için, Hz Peygamber tarafından belirlenmiştir. Bu asgarî miktarlar o dönem İslâm toplumunun ortalama hayat standardını ve zenginlik ölçüsünü gösterdiği gibi, sonraki dönemlerde de “zekât nisabı” adıyla aynen korunmuşlardır. Buna göre fakihler toprak ürünleri dışında, zekâta tâbi bütün mallarda nisabın şart olduğunda görüş birliği içindedirler.
Müslüman, hür, akıllı ve buluğ çağında, borcundan ve asli ihtiyaçlarından fazla kazanç sağlayıcı nitelikte, asgari zenginlik ölçüsü (nisap miktarı) oranında mala sahip olanların yükümlü olduğu ibadette, kişinim zekât verebilmesi için 80.18 gram altın veya bunun tutarında para veya ticaret malı ile 40 koyun/keçi, 30 sığır/manda ve 5 deveye sahip olması ve bu malların üzerinden bir yıl geçmesi gerekir. Zekâtta, oruç ve Hac için uygulanan Kameri ay hesabı uygulanır (354 gün). Zekat sahibinin 80.18 gram altının ya da diğer mallarının 40’ta birini (%2.5) zekat olarak vermesi gerekir. Zekât, gıda, giyim eşyası gibi aynî olarak ödenebileceği gibi, para, döviz ve altın gibi nakdi olarak ta ödenebilir.
NİSAP: Gümüş: 200 dirhem ( 595 g.) Altın 20 Miskal (80.18gram.) dır. 5 deve, 30 sığır/manda, 40 koyun/keçi, % 2.5 yani kırkta bir verilir. Nakit parada da % 2.5 dir.
Zekât verilebilmesi için belirli bir ayın ya da Ramazan ayının beklenmesi gerekmez. Zekât vermesi gerekenlerin Kameri ay olarak 354 gün dolduğu anda zekâtını vermesi daha hayırlıdır.
Ticaret mallarının zekâtı, malın değeri üzerinden hesaplanıp parayla ya da malın kendi cinsi üzerinden verilebilir. Geri döneceği kesin olan alacakların zekâtının da alacaklı tarafından ödenmesi gerekir. Alacak tahsil edilmeden önce o malın zekâtı verilmemiş ise, alacak tahsil edildikten sonra, geçmiş yıllara ait zekatların ödenmesi gerekir. İnkar edilen ve alınma ihtimali olmayan malların zekâları verilmez. Şayet böyle bir alacak daha sonra tahsil edilirse, alacaklı bu tarihten itibaren zekât mükellefi olur. Ancak geçmiş yıllar için zekat ödenmesi gerekmez.
