Arnavutlara etnik bir grup olarak ilk kesin atıf, onları Dirrahium Themasında yaşıyor olarak tanımlayan 11. yüzyıl tarihçisi Michael Attaleiates'ten gelmektedir. Arnavutluk'ta Hristiyanlık MS 8. yüzyıla kadar Roma Piskoposunun yetkisi altındaydı. Daha sonra Arnavutluk'taki piskoposluklar Konstantinopolis Patrikliğine devredildi. 1054'teki Büyük Bölünme'den sonra kuzey yavaş yavaş Roma Katolikliğiyle, güney ise Doğu Ortodoksluğuyla özdeşleştirildi. 1190'da Arnavutlar, başkenti Akçahisar'da olmak üzere Arnavutluk'un merkezinde Arbanon Prensliği'ni kurdular.
Arnavut diasporasının kökleri, Orta Çağ'dan itibaren başlangıçta Güney Avrupa'ya ve sonunda daha geniş Avrupa ve Yeni Dünya'ya göçe dayanmaktadır. 13. ve 18. yüzyıllar arasında çok sayıda insan çeşitli sosyal, ekonomik veya politik zorluklardan kaçmak için göç etti. Arvanitler adlı bir nüfus, 13. ve 16. yüzyıllar arasında Güney Yunanistan'a yerleşti. Başka bir nüfus olan Arbıreşlar, 11. ve 16. yüzyıllar arasında Sicilya ve Güney İtalya'ya yerleşti. Arbanasi gibi daha küçük nüfuslar 18. yüzyılda Güney Hırvatistan'a ve Güney Ukrayna'nın bazı bölgelerine yerleşti.
15. yüzyıla gelindiğinde, genişleyen Osmanlı İmparatorluğu Balkan Yarımadası'nı fethetti, ancak İskender Bey liderliğindeki Arnavut beyliklerinden oluşan bir birlik olan Lezhë Birliği'nin başarılı isyanı ve direnişiyle karşılaştı. 17. ve 18. yüzyıllarda önemli sayıda Arnavut, onlara Osmanlı İmparatorluğu içinde eşit fırsatlar ve ilerleme olanağı sunan İslam'ı benimsedi. Bundan sonra Arnavutlar önemli konumlara ulaştılar ve daha geniş Müslüman dünyasına kültürel olarak katkıda bulundular. Osmanlı Devleti'nin sayısız memur ve askeri, 40'ı aşkın sadrazam da dahil olmak üzere Arnavut kökenliydi. ve özellikle Köprülü döneminde Osmanlı İmparatorluğu en büyük toprak genişlemesine ulaştı. 18. yüzyılın ikinci yarısı ile 19. yüzyılın ilk yarısı arasında İşkodralı Kara Mahmud Paşa, Tepedelenli Ali Paşa ve Beratlı Ahmet Kurt Paşa tarafından birçok Arnavut Paşalıkları kurulurken; Osmanlı’nın Mısır’a vali olarak tayin ettiği Arnavut asıllı Kavalalı Mehmed Ali Paşa da Mısır'da ülkeyi yöneten bir hanedanlık kurdu ve Arnavutlar, Mısır'da önemli bir topluluk oluşturarak 20. yüzyılın ortalarına kadar Mısır ve Sudan üzerinde egemen oldular.
19. yüzyılda, Arnavutların hem manevi hem de entelektüel güç toplamasına atfedilen kültürel gelişmeler, sonuçta Arnavut Rönesansına yol açtı. 1912 yılında Balkan Savaşları sırasında Arnavutlar ülkelerinin bağımsızlığını ilan ettiler. Yeni Arnavut devletinin sınırları Bükreş Antlaşması'nın ardından oluşturuldu ve etnik Arnavut nüfusunun yaklaşık yarısı Yunanistan, Karadağ ve Sırbistan arasında paylaştırılarak sınırlarının dışında bırakıldı. İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra 1991 Devrimlerine kadar Arnavutluk, Enver Hoca yönetimindeki komünist bir hükûmet tarafından yönetildi ve Arnavutluk, Avrupa'nın geri kalanından büyük ölçüde izole edildi. Komşu Yugoslavya'da Arnavutlar, Kosova Savaşı ve sonunda Kosova'nın bağımsızlığıyla sonuçlanan ayrımcılık ve sistematik baskı dönemlerine maruz kaldılar.
Arnavutlar Avrupa'nın en eski otokton halkı olan antik İlliryalıların ve Pelasgların torunlarıdır. Arnavutların dedeleri olan İlliryalılar denizci bir milletti ve kendilerine özgü seri gemileriyle Akdeniz ve Karadeniz'de denizaşırı ticari faaliyetler yapıyorlardı. Günümüzde genetik olarak Arnavutlara en yakın ırkın İtalyanlar olduğu düşünülür. İtalya'nın güneyinde, özellikle Kalabriya ve Sicilya'da her ailede Arnavutlarla akrabalık mevcuttur. Bunlar 8. yüzyıldan sonra Slavlar ile de karışmışlardır. Atina kenti de esasen Arnavutların yaşadığı bir şehirdi ancak I. Dünya Savaşı'ndan sonra Rumlar orada çoğunluğu sağladılar.
***
Arnavutlar ortak bir Arnavut soyunu, kültürünü, tarihini ve dilini paylaşan, Balkan Yarımadası'na özgü bir ulustur. Bu ulus, şu ülkelerde yaşamaktadır: Arnavutluk 3 milyon, Kosova 1,5 Milyon, Türkiye 5-6 Milyon, Makedonya 1 Milyon, Yunanistan 600 bin, İtalya 500 bin, Almanya 400 bin, ABD 2 bin, Hollanda 110 bin, Belçika 110 bin, İsviçre 100 bin, Sırbistan 65 bin, İsveç 40 bin, Karadağ 32 bin, Kanada 23 bin, Fransa 20 bin, Avusturya 12 bin, Hırvatistan 17 bin, Bosna-Hersek 15 bin, Avustralya 12 bin, Romanya 11 bin, Norviç 7500, Slovenya 6500, Finlandiya 5000, Ukrayna 3400, Rusya 2000.
Çoğunluk, Sünni, Bektaşi, Sufi Müslüman…Az bir kısmı ise Ortodoks, Katolik, Protestan Hristiyan olup, her yerde olduğu gibi Arnavutların arasında az sayıda da olsa ateistler de vardır.
Türkiye'de net olarak kaç Arnavut olduğu konusunda kesin bilgi yoktur. Gayri resmi olarak bu sayının 3.500.000 - 6.000.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Merhum Ecevit Başbakan iken bir konuşmasında 5 milyon olarak telaffuz etmişti. Ancak, bu göreceli rakam içinde kimliğini koruyanların sayısı düşüktür, çünkü özellikle devletler ulus devlet statüsü yönetime girdiklerinde doğal olarak kendi ülkesinde yaşayan her ırkı ve toplumu kendindenmiş gibi göstermektedirler. Arnavutların çeşitli tarihlerde Türkiye'ye büyük göçleri olmuştur. Bunlar ilk olarak Fatih Sultan Mehmet döneminde Müslümanlığı kabul edenlerin özellikle de başkent İstanbul'a gelerek gerek askeri gerekse ticari sebeplerden dolayıdır. Akabinde diğer büyük göç dalgası Balkanlar'daki karışıklıklar zamanında olmuştur. 1877-78 yılında meydana gelen Osmanlı-Rus Savaşı'nda ya da daha önceden göçler olduğu bildirilmekteyse de buna dair herhangi bir tarihî kaynak bulunmamaktadır. Bilinen en büyük göçün 1912 yılı dolaylarında Balkan Savaşları'ndan sonra olduğu tarihî kaynaklarda belirtilmektedir. Osmanlı İmparatorluğu'nun bu savaşta yenilmesinden sonra Sırpların kontrolüne geçen Kosova'dan büyük bir Arnavut göçü yaşanmıştır. Ancak, bu göç içinde Arnavut nüfusun yanında, Kosovalı Türkler de bulunmaktadır. Daha sonraki ikinci büyük göç 1924 yılında Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesi kapsamında Türkiye'ye Güney Epir'den ve Ege Makedonyası'ndan gönderilen Arnavutlardan oluşmaktadır, bu Arnavutlar özellikle Ege bölgesine göç etmişlerdir. Buna örnek olarak İzmir şehri gösterilebilir. Balkanlar'daki karışıklıklar ve Yugoslavya'nın özellikle Müslüman topluluklara uyguladığı baskılar devam ettiği için II. Dünya Savaşı öncesi ve sonrası Yugoslavya'dan göçler devam etmiştir. 1945'ten günümüze kadar hâlâ artan ve azalan oranlarda göçler yaşanmaktadır.
***
Osmanlı ve Türkiye Cumhuriyeti’nde pek çok Arnavut, Ülkemiz ve yurttaşlarımız üzerinde söz sahibi olmuşlardır. Örneğin 1595-1603 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nun valide sultanı olan, Padişah III. Mehmed'in annesi Safiye Sultan, Kadınlar saltanatının önemli isimlerinden biriydi. 1550'de Dukagin dağlarında doğmuş 1619'da 69 yaşında Eski Saray'da ölmüştür.
Koca İmparatorluğun, Padişahtan sonraki ikinci adamları olan şu Sadrazamlar Arnavut idiler:
Bayezid Paşa (1413-1417), Zağanos Paşa (1453-1456), Koca Davud Paşa (1482-1497), Dukakinoğlu Ahmed Paşa (1512-1515), Ayas Mehmed Paşa (1536-1539), Lütfi Paşa, Kara Ahmed Paşa, Semiz Ahmed Paşa (1579-1580), Koca Sinan Paşa, Serdar Ferhat Paşa, Yemişçi Hasan Paşa, Mere Hüseyin Paşa – (1622-1623), Tabanıyassı Mehmed Paşa (1632-1637), Kemankeş Kara Mustafa Paşa (1638-1644), Sultanzade Mehmed Paşa (1644-1645), Tarhuncu Ahmed Paşa (1652-1653), Zurnazen Mustafa Paşa (5 Mart 1656 tarihinde dört saat), Merzifonlu Kara Mustafa Paşa - Osmanlı İmparatorluğu'nun hem Orta hem de Doğu Avrupa'ya doğru genişleme yönündeki son girişimlerinde merkezî bir karakter olan Osmanlı komutanı ve Sadrazam, Köprülü Mehmed Paşa - Osmanlı İmparatorluğu Köprülü siyasi hanedanının kurucusu, Köprülü Fazıl Ahmed Paşa,Osmanlı İmparatorluğu'nun altı sadrazamını yetiştiren Arnavutluk kökenli ünlü Köprülü ailesi üyesi, Köprülü Fazıl Mustafa Paşa (1689-1691), Arabacı Ali Paşa (1691-1692), Köprülü Amcazade Hacı Hüseyin Paşa (1697-1702), Köprülüzade Numan Paşa, Hacı Halil Paşa, Hacı İvaz Mehmed Paşa, Alemdar Mustafa Paşa, Mustafa Naili Paşa, Avlonyalı Ferid Paşa, Said Halim Paşa, Semiz Ahmed Paşa ve İshak Paşa.
Yine valilik vb.gibi çok önemli görevlerde bulunmuş olan Arnavutlar da şunlardı:
Abdurrahman Abdi Paşa, Koçi Bey, Mehmet Akif Ersoy, Hadım Hasan Paşa, Nasuh Paşa, Ohrili Hüseyin Paşa, Kara Murad Paşa -Cevdet Belbez, Reşid Akif Paşa, Abdülhalik Renda, Abdülkadir Aksu, Eyüp Sabri Akgöl, Ahmet Piriştina, Numan Menemencioğlu, Mehmet Fuat Köprülü…
Sinema sanatında öne çıkmış olan Arnavut sanatçılardan bazıları:
Kıvanç Tatlıtuğ, Halit Ergenç, Barış Arduç, Bergüzar Korel, Filiz Akın, Fikret Kuşkan, Nur Fettahoğlu, Can Yaman, Evrim Akın, Nur Sürer, Hülya Darcan, Meral Çetinkaya Şehnaz Dilan, Demet Evgar, Erdal Beşikçioğlu, İlker Ayrık, Ata Demirer, Emre Kınay…
Müzisyenler: Candan Erçetin, Yeşim Salkım, Soner Özbilen, Fuat Güner, Arif Şentürk, Metin Şentürk, Zeynep Bastık gibi ses ve musiki sanatçılarımızın da Arnavut kökenli olduklarını belirtmek isterim.
Türk Sporunun bugünlere kadar başarıyla gelmiş olmasını sağlayan Ali Sami Yen, Kemal Halim Gürgen, İlhan Cavcav, Arif Erdem - Türk eski futbolcu, Kenan Sipahi, Necip Uysal, Fuat Yaman, Ersun Yanal, Emre Mor, Berkay Vardar, Vedat Muriç, Yunus Akgün…
Yazarlar:Namık Kemal, Rıza Tevfik Bölükbaşı, Abidin Dino,Gökşin Sipahioğlu, Hayati Çitaklar Arnavut ulusuna mensup insalarımızdır.
***
Arnavutlar’ın yaşadıkları topraklardan ilk göçleri Osmanlı'nın Balkanlar'a hâkim olmasıyla Hristiyan Arnavutların İtalya'daki adıyla Arbereşlerin İtalya'ya ve Ukrayna'ya yapılan göçleridir. Bu göçlerin sebebi Müslüman bir devletin hâkimiyeti altında yaşamak istememelerinden kaynaklanmaktadır Daha sonraki göçlerin esas sebebi Balkan Savaşları'nda Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkanlar'dan çekilmesi ve Müslüman toplulukların savunmasız kalmasıyla Sırpların, Bulgarların, Yunanların daha fazla toprak kazanmak için Arnavutların tarihî sınırları içinde kabul ettikleri yoğun yaşadıkları yerler olan Kosova, Makedonya, Karadağ ve Çamlık (Yanya merkezli Çamerya) bölgelerini ele geçirmeleri ve buralarda yaşayan halkın zor kullanarak şiddet, zulümle ve baskıyla yerlerinden zorla göç ettirilmeleri sonucunda olmuştur. Özellikle Balkan Harbi'nden sonra Arnavutların yoğun yaşadığı yer olan Toplica şehrinde Sırplar tarafından büyük bir katliam yapılarak tamamı Arnavut olan bir şehir etnik temizlik yapılarak bugün bir tek Arnavut yaşamamaktadır. Daha sonraki ikinci büyük soykırım 1945'te Yunanlar tarafından Çamlık (Çamerya)'da uygulanmıştır.
Tarihin yakın dönemlerinde de Bosna-Hersek ve Kosova'da tekrar bu soykırım hareketlerinin gerek Arnavutlara gerekse diğer Müslüman topluluklara uygulanmıştır. Ayrıca son olarak 1945 yılında Yugoslavya devletinin Makedonya'da Arnavutların nüfusunun Makedonlardan fazla olmasını engellemek için bilinçli bir göç politikası oluşturmuştur.
Arnavutlar’ın Türkiye’ye ilk göçleri Padişah II. Mehmed'in Arnavutları İstanbul'a getirip Arnavutköy adını verdikleri yere yerleştirdiği 1468 yılına dayanmaktadır. Arnavut göçünün etkileri, Arnavutların adını taşıyan yer adları, mutfaktaki Arnavut ciğeri yemeği ve Arnavut inadı gibi karakter özellikleri Türk kültürünü etkilemiştir.
Göçteki İkinci Aşama 19. yüzyılın sonlarında ve 20. yüzyılın başlarında, Osmanlı Devletinin çatışmalar nedeniyle dağılması nedeniyle Arnavutların çoğunlukla zulümden kaçtığı ve mülteci haline geldiği dönemdir. Arnavutlar, 1878 yılında Sırp ordusu tarafından sınır dışı edilerek Niş Sancağı'ndan kaçarak Samsun bölgesine yerleşmişlerdir. Yunanistan, Sırbistan, Karadağ ve Bulgaristan'ın Osmanlı İmparatorluğu'na karşı yaptığı Balkan Savaşları (1912-1913) Arnavut diasporasını genişletmiştir. Çok sayıda Müslüman mülteci, Osmanlı yetkililerinin yiyecek, barınak, kişisel kayıt ve belge sağlama konusundaki yeteneklerini ve kaynaklarını aşacak şekilde İstanbul ve Anadolu'ya gelmiştir. Bu Arnavutların torunları Türkiye'deki Arnavut topluluğunun en büyük bölümünü oluşturmaktadırlar.
Arnavutların Türkiye'ye göçünün üçüncü aşaması, II. Dünya Savaşı sonrası 1999 yılına kadar olan dönemi kapsamaktadır. Bu dönemdeki Arnavut göçmenler Yugoslavya'dan, özellikle de 1950'ler ve 1970'ler arasındaki Kosova'dan geliyordu; bunun nedeni, devletin Arnavutlara kendilerini Türk ilan etmeleri ve Türkiye'ye göç etmeleri konusunda uyguladığı ayrımcılık ve/veya baskıydı.
Arnavutlar Türkiye'nin sivil yaşamında aktiftirler. Türkiye'de Arnavutlar, yerel ve ulusal kültür derneklerine üyelik yoluyla Türk siyasetine katılmaktadırlar. Açıkçası Türkiye’deki Türk halkından farklı bir yaşamları yoktur. Türkiye'de önemli bir nüfus grubunu oluşturan Arnavutlar, pek çok tüccar, subay, işçi, memur, eğitimci ve aydınla Türk toplumuna ve devletine katkıda bulunmuşlardır.
Türk hükûmeti, 2016 yılında "Türkiye'de yaşayan diller ve aksanlar" adlı devlet projesi kapsamında Arnavutça dilini okullarında seçmeli ders olarak kabul etmiş ve derslerin 2018'de başlayacağını, ilk olarak Balkan kökenli halkının yaşadığı bölgelerde pilot uygulama yapılacağını duyurmuştur. İlk Arnavutça dili sınıfı, 2018 yılında Türk ve Arnavutluk eğitim bakanları İsmet Yılmaz ve Lindita Nikolla'nın katılımı ile İzmir bölgesindeki bir okulda açılmıştır.
Türkiye'deki Müslüman Çam Arnavutları Arnavutluk'tan sonra ikinci büyük Çam topluluğunu oluşturmaktadır. Bu topluluk iki Dünya Savaşından sonra kurulmuştur. I. Dünya Savaşı'ndan sonra, Çamlar nüfus mübadelesi sırasında Türkiye'ye gitmek zorunda kalmışlar, ve II. Dünya Savaşı'ndan sonra Yunanistan'dan Çam Arnavutlarının sürgün edilmesi sonrası anti-komünist duyguları nedeniyle Arnavutluk yerine Türkiye'yi tercih etmesiyle başka bir göç dalgası izlemiştir.
Türkiye'deki Müslüman Çamların kesin sayısı bilinmemektedir, ancak çeşitli tahminler bunların sayısının Türkiye'de yaşayan 6 milyon Arnavut nüfusa karşılık 80.000 ila 100.000 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Çamlık İnsan Hakları Derneği, Arnavut bilincini ve bölgesel Çam geleneklerini sürdürmelerine rağmen çoğunun dilsel olarak asimile edildiğini belirtmektedir. Türkiye'de önemli sayıda Çam, kökenlerini korumak amacıyla soyadlarını Çam olarak değiştirmiştir. Arnavutların hakları için mücadele eden "Arnavut-Türk Kardeşlik Derneği" bünyesinde örgütlenmektedirler.
Türkiye'de, Adana ve Gaziantep'te kendilerini Arnavut olarak tanımlayan ve demircilik, metal işçiliği ve demir işçiliği gibi işlerde çalışan, Arnavutça konuşan Romanlardan oluşan küçük topluluklar bulunmaktadır. Balkan savaşları (1912-1913) nedeniyle Güney Avrupa'da Osmanlı egemenliğinin çökmesi, atalarının Türkiye'ye göç etmesine ve yerleşmesine neden olmuştur.
Arnavutluk Başkenti Tiran’da
Ankara’da görev yapan Arnavut diplomatlarla
Makedonya’da yaşayan Arnavut dostlarımla