Birkaç ay önce, bir büyüğümle sohbet ediyorduk. Konuların genel çerçevesini çizerken bana, “Murat, bir kitap önereceğim, mutlaka okuman gerek” dedi. Kitap önerisini not etmiştim, ama sanırım ağırdan aldım. Gecikme ile de olsa kitabı edindim. A. Tarık Çelenk’in “Açık ve Gizli Köylülük–Toplu Savrulma” isimli eseriyle böylece tanıştım. Kitabı okurken karşılaştığım bir cümleyi de, bunu bana öneren büyüğüme gönderdim ve “Size görev düşüyor” dedim gülerek. O cümle şöyleydi:
“Kısaca özetlersek, bu krizin çıkış anahtarı, nitelikli, siyasetten ve devlet rantından beslenmeyen muhafazakâr sermaye sahiplerinin, yani ahlaklı burjuvazinin elindedir.”
Kitap, baştan sona saklanmış gerçeklik ile vitrine konulan yüzeysellik arasındaki “gerilimi” bize sunuyor.
Kitabın sayfalarını çevirdikçe Afyonkarahisar’daki bazı kuruluşlardaki koltuk sahiplerinin, 15-20 yıldır hangi “stratejiyi” uyguladıklarını okur gibi oldum. Bu strateji “bile-isteye” değil, tamamen bir içgüdü olarak uygulanıyor üstelik…
Gelin kitabın sayfalarındaki gezintimize başlayalım.
“Köylülük” kavramına bir taraf olarak değil bir “kavram” olarak yaklaşan A.Tarık Çelenk, önce tanımlamalar yapıyor:
“Açık köylülük, köyün alışkanlıklarını ve ufkunu geliştirmeden siyasete taşıyan kesimi; gizli köylülük ise modern bir kabuk altında köyün mantığını sürdüren zümreyi tanımlar.”
“Liyakat yerine hemşericiliğe dayanan kayırmacılık, köylü değerlerini küçümserken kendi aşiretçi dayanışmasını sürdüren kültürel snobizm, eleştiriye kapalı tek doğrucu ideolojik tutumlar ve Batılı yaşam tarzını üstünlük göstergesi hâline getiren tüketim alışkanlıkları, bu gizli köylülüğün en belirgin göstergeleridir.”
Kitapta ilerledikçe “Evet nasıl da bunu görmüş” diye hayrete düşeceğiniz cümlelerle karşılaşıyorsunuz:
“Eleştiriye kapalı, kendine hayran ama aynı zamanda kendi içinde kaygılı narsist bir zihniyet…”
“Açık ve gizli köylü zihniyetinin kapalı yapısı, “bizden olmayan”a karşı sevgisiz ve sert tutumu normalleştirir.”
“Gizlenmiş köylülük kendi sınıfsal kökenini inkâr ettiği için sürekli bir kimlik gerginliği yaşar.”
“Eleştiriye kapalı, saldırgan bir “doğruyu dayatma” kültürüne dönüşür.”
“Gizlenmiş köylülük kendi sınıfsal kökenini inkâr ettiği için sürekli bir kimlik gerginliği yaşar.”
“Kentli, modern, eğitimli gibi görünür; ama kriz veya tehdit anlarında köylü tepkileri —ötekini dışlama, duygusal karar alma, kaba kuvveti meşrulaştırma— hızla yüzeye çıkar.”
Yazının bu bölümünü, eserin takdim yazısını yazan A. Tansel Mumcu’ya kulak vererek bitirelim:
“A.Tarık Çelenk, ‘köylülük’ kavramını bir küçümseme değil, bir teşhis aracı olarak kullanıyor. Aslında bir bakıma kasabalı zihniyeti kastediyor.”
A.Tansel Mumcu, açık ve gizli köylülüğün şu cümlede birleştiğini ortaya koyuyor:
“Değişmemiz gerektiğini hissediyoruz ama değişemiyoruz. Durumu idare etmenin konforundan vaz geçemiyoruz.”
İHRACATTA AFYON’UN KARNESİ
Yine bir büyüğüm… Bu sefer de başka bir büyüğüm… İhracat ile ilgili bazı hesaplamalar yapmış. Benim aklım matematiğe çok ermez ama hesaplamalar çok esaslı duruyor. Bu hesaplamaları da sizinle paylaşmak isterim:
“Afyonkarahisar Ticaret ve Sanayi Odası Başkanı Hüsnü Serteser'in paylaşımlarında, 2009 yılında yaklaşık 200 milyon dolar olan Afyonkarahisar ihracatının 2025 yılında 841 milyon dolara yükseldiği belirtiliyor. İlk bakışta 16 yılda ihracatın dört katından fazla arttığı izlenimi oluşuyor. Ancak rakamları Türkiye'nin toplam ihracatıyla birlikte değerlendirdiğimizde farklı bir tablo ortaya çıkıyor. . 2009 yılında Türkiye'nin toplam ihracatı 101 milyar 629 milyon dolardı. [U1] 2025 yılında Türkiye'nin ihracatı 273,4 milyar dolara yükseldi. Afyonkarahisar'ın 2025 yılı doğrudan ihracatı ise 427,72 milyon dolar olarak gerçekleşti. Türkiye'nin ihracatı yaklaşık 2,7 kat büyürken Afyonkarahisar'ın doğrudan ihracatı yaklaşık 2,1 kat arttı. Şehrin ihracatı yükseldi ancak Türkiye ihracatı içerisindeki payı aynı oranda gelişmedi. 2009 yılında Türkiye'nin toplam ihracatındaki Afyonkarahisar payı yüzde 0,5 seviyesindeyken 2025 yılında bu oran yüzde 0,3'e geriledi. Dolayısıyla ihracat rakamındaki nominal artışa rağmen Afyonkarahisar'ın Türkiye ihracatı içerisindeki payı büyümemiş, aksine azalmıştır İhracatçı firma sayısında da benzer bir karşılaştırma söz konusu. 2010 yılında Türkiye genelinde 54 bin 472 ihracatçı firma bulunurken Afyonkarahisar'da bu sayı 211'di. 2025 yılında Türkiye genelindeki ihracatçı firma sayısı 167 bin 779'a, Afyonkarahisar'daki firma sayısı ise 545'e yükseldi. Buna göre Türkiye genelinde ihracatçı firma sayısı yaklaşık yüzde 208 artarken Afyonkarahisar'da artış yüzde 158'de kaldı. Elbette ihracatın ve ihracatçı firma sayısının artması olumlu bir gelişmedir. Ancak asıl değerlendirilmesi gereken, Afyonkarahisar'ın Türkiye ekonomisi içerisindeki payını artırıp artıramadığıdır. Rakamlar, hem ihracatın hem de ihracatçı firma sayısının ülke genelindeki büyüme hızının gerisinde kaldığını gösteriyor. Mesele ihracatın artmış olması değil, Türkiye büyürken Afyonkarahisar'ın bu büyümeden ne ölçüde pay alabildiğidir."
“ZAFER” SÖYLEMLERİ
Maşallah, bizde “büyükler” bitmiyor. Şimdi de “zafer” söylemi üzerine kafa yoran bir büyüğümün mesajını sizlerle paylaşıyorum. (Daha önce kendi Facebook sayfamda da yer vermiştim:
“Diyalektik olarak bakıldığında, bir kavram ancak zıddıyla var olur ve gelişimini o zıtlıkla olan çatışmasından alır. Dolayısıyla mevcut yönetimin ısrarla ve agresif bir şekilde ürettiği zafer söylemi, yapısal olarak kendi içinde bir ‘yenilgi’ korkusu, ihtimali ve hatta yenilginin itirafını barındırır. Kendi üyesini veya muhalif meslektaşını "yenilecek bir düşman" gibi konumlandırmak, sandıkta kazanılsa bile kurumsal meşruiyet ve oda içi barış açısından uzun vadeli bir yönetsel yenilgiyi başlatır. Mevcut yönetim ‘zafer kaçınılmazdır’ diyerek muhalefetin iddialarını diyalektik olarak diyalog dışı bırakmaya çalışır (sentezi engeller). Muhalefeti yok saymak veya küçümsemek, muhalif kitledeki öfkeyi ve kenetlenmeyi bileyen bir itici güce (anti-teze) dönüşür. Er ya da geç, diyalektik döngü işler; dışlanan, yok sayılan muhalif söylem o kadar güçlenir ki mevcut yönetimin zafer anlatısını paramparça eden bir ‘dip dalgaya’ dönüşür. Özetle; zafer söylemi, içinde her an patlamaya hazır bir yenilgi çekirdeği taşır. Çünkü her zafer ilanı, aslında ‘Yenilebilirim, bu yüzden beni güçlü görmenize ihtiyacım var’ çığlığının retoriksel bir maskesidir.”