Afyonkarahisar'da Yakın Tarihte Yaşanmış Sel Felaketleri ve Gökten Yağan Kurbağalar (1858-1945)

Afyonkarahisar geçmişten günümüze aşırı hava koşullarından kaynaklı yoğun yağışların sebep olduğu sel baskınlarıyla karşı karşıya kalmıştır. Bilindiği üzere Afyonkarahisar ve çevresi karasal iklimin hüküm sürdüğü yazların sıcak ve kurak kışların yağışlı ve soğuk geçtiği bir yerdir. Ancak her ne kadar yazları sıcak ve kurak diye belirtilse de sel baskınlarının özellikle yaz mevsimine geçiş ve yaz mevsimi içinde yaşandığı görülmektedir. 

Bu aşırı yağışlarla ortaya çıkan sel baskınları neticesi meydana gelen zararlar haber olarak yerli ve yabancı birçok yayın organında yer almıştır. Zira Fransa’da yayınlanan Galignani’s Messenger gazetesi 26-27 Temmuz 1858 tarihli baskısında Afyonkarahisar ve çevresinde meydana gelen kuvvetli bir fırtına ve yoğun yağışlar sonucu yaşanan bir sel baskınını haber vermekteydi. Gazetede yayınlanan habere göre sel baskını şu şekilde gelmişti:

“Karahisar kasabası, iki tepenin arasındaki vadide ve kısmen de tepelerin yamaçlarında kurulmuş bir kasabasıdır. Bu vadi boyunca küçük bir dere akar ve bu dere ahşap bir köprüyle geçilen büyük bir çarşının içinden boydan boya geçer. Fırtına günü yağmur o kadar şiddetli yağdı ki, dere kısa sürede taşarak sele dönüştü. Dereden taşan sular çarşıyı göle çevirdi. Köprünün üzerinde durduğu ahşap direklerin bir kısmı selle birlikte sürüklendi ve tüm köprü korkunç bir gürültüyle çöktü. 

Çarşıdaki tezgâhlar ve dükkânlar beş metre derinliğinde sular altında kaldı. Yaklaşık 40 dükkân tezgâhı sel sularıyla sürüklendi. Dükkân sahipleri ilk ikazla birlikte canlarını kurtarmak için kaçmış, kendilerini sel sularının merhametine bırakmışlardı. Uğradıkları zararın bir milyon kuruşun üzerinde olduğu tahmin edilmektedir.

Kasabanın diğer bölgelerindeki bazı eski evler de sular altında kalmış, bir kasabın ahırındaki 20 öküz, birkaç koyun ve altı tane katır boğularak telef olmuştur. Altı yaşında bir çocuk da çarşıda boğulmuştur. 

Aynı fırtınadan, yakında bulunan Kütahya ve Akşehir kasabaları daha da büyük zarar görmüş; 200'den fazla ev ve bir çarşı yerle bir olmuştur. Çok sayıda insan hayatını kaybetmiş, ertesi gün enkazdan 55 ceset çıkarılmış, bazıları da yaralı olarak kurtarılmıştır. Bu felaketlerden yola çıkılarak, kuraklıktan zarar gören ekinlerin ise yağan yağmurdan faydalanacağı belirtilmektedir.” ¹

Keza İstanbul’da yayınlanan Stamboul gazetesi 3 Eylül 1894 tarihli baskısında Afyonkarahisar yakınlarındaki Salar ve Halımoru köylerinde fırtınanın eşlik ettiği şiddetli dolu yağışı sonucu meydana gelen bir felaketten bahsetmekteydi. Gazete haberinde:

Karahisar Sancağına bağlı Salar ve Halımoru köylerini vuran dolu yağışının ekili alanlara zarar verdiğini, Salar köyünde 210 dönüm buğday ve arpa, 127 dönüm sebze, 124 dönüm asma bahçesi ve 17 dönüm haşhaş ekili alanın tamamen yok olduğunu bildiriyordu. Yine aynı felakette Halımoru köyünde ise buğday ve arpa ekili 23 dönüm arazi, 23 dönüm fasulye, 12 dönüm haşhaş ekili araziyle 6 dönüm asma bahçesinin tahrip olduğu bilgisi veriliyordu.²

Afyonkarahisar’da 1924 senesi Mayıs ayı içerisinde şiddetli yağışlar görülmüştü. 28 Mayıs tarihli Stamboul Gazetesinin Afyonkarahisar'da yayınlanan İkaz gazetesinden okuyucularına aktardığına göre: Önceki hafta bölgede şiddetli yağmurlar yağmıştır. Yağışlar başta çiftçiler olmak üzere tüm bölge halkının kuraklıktan dolayı sıkıntılı olduğu bir zamanda gelmiştir. Gazete aynı haberde birkaç gün önce de Karahisar kasabasına hatırı sayılır miktarda dolu yağdığını, ancak dolunun ekinlere ya da meyve ağaçlarına fazla zarar vermediğini de yazıyordu.³

Şiddetli Yağışlar, Fırtına ve Düşen Yıldırımlar…

Hava olaylarıyla ilgili gazete arşivlerindeki haberlere bakıldığında Afyonkarahisar’da 1924 yılının Haziran ayına gelindiğinde havanın yine oldukça yağışlı geçtiği anlaşılıyor. Keza 30 Haziran tarihli Stamboul gazetesinin yine İkaz gazetesinden aktardığı habere göre Haziran ayının son haftası boyunca sürekli yağmur yağmış, hatta son haftanın Pazar günü en yağışlı gün olmuştur. Bu nedenlerle Afyonkarahisar'da hasadın geçen yılki kadar iyi olması beklenmemektedir. Vilayet halkı mevcut durumdan endişe duymaktadır.

Gökyüzü simsiyah kararmış, bu sırada fırtınayla birlikte yağan doluya çakan yıldırımlar ve gök gürültüsü eşlik etmiştir. Hatta bu yıldırımlardan birisi At Pazarı (Umur Bey veya daha bilinir ismiyle Paşa Camii) camisine isabet etmiştir. Neyse ki fazla hasar vermemiştir. Ancak, bazen bir metre yüksekliğe kadar ulaşan sel suları sebze bahçelerinde hasara yol açmıştır. Yine yıldırımlar Dağ Medresesi, At Pazarı Camisi Minaresi, Ermeni mezarlığı binası ve İzmir İstasyonu binasına düşerek hasara sebep olmuştur. Bu sırada şehrin merkezinde yaşanan panik ise oldukça büyüktür. Çünkü herkes yıldırımın mühimmat depoları üzerindeki olası etkilerinden korkmaktadır.⁴

Zira Yunan işgalinden kurtarılmasının ardından şehir merkezindeki Gedik Ahmet Paşa (İmaret) Camii zorunluluktan ve ihtiyaçtan dolayı geçici olarak mühimmat deposu olarak kullanılmaktaydı.⁵

Yağmurlarla Birlikte Yağan Kurbağalar!

Takvimler 1933 senesinin Temmuz ayını göstermektedir. O yıl ülkenin bazı bölgelerinde olduğu gibi Afyonkarahisar’da da şiddetli yağmurlar yağmaktadır. Bu durumdan dolayı bölge insanı ekili alanların durumu konusunda endişe duymaktadır. Ayrıca yağan yağmurlarla birlikte olağanüstü bir durum da yaşanmaktadır. Dikkatlice bakıldığında yağmur damlaları daha önce görülmedik şekilde haylice büyük ve siyah renktedir. Çünkü yağan yağmurlarla birlikte aynı anda gökyüzünden küçük kurbağalarda yağmaktadır. Afyonkarahisar’ın köylerinden olan Karacaahmet Köyünde kısa aralıklarla düşen yıldırımlar ise tarlada çalışmakta olan üç kadının hayatını kaybetmesine sebep olmuştur.⁶

İki buçuk Saat Süren Çok Şiddetli Yağmur Yağışı

Açık Söz Gazetesi 3 Temmuz 1936 tarihli baskısında Anadolu Ajansından aktardığı haberde İstiklal Harbinde kahraman Mehmetçik’in kurtuluşa ve zafere ilk olarak kavuşturduğu güzel Afyon’un bir felaket geçirdiğini belirterek Afyonlulara geçmiş olsun dileklerini iletiyordu. Haberde Afyonkarahisar’da 02 Temmuz günü saat 17 de başlayan ve iki buçuk saat süren çok şiddetli yağmurlar neticesinde evlerin ve dükkânların birinci katlarını su bastığı ve sel sularından dolayı sokaklardan bir müddet gelip geçmek mümkün olmadığı, dükkânlara giren suların belediye arazözleri ile boşaltıldığı, sel sularından bazı bahçe duvarlarının yıkılmış olduğu, ancak nüfusça herhangi bir zayiat olmadığı, yazmaktaydı.⁷

Afyonkarahisar ve Köylerinde 1940 yılında Yaşanan Şiddetli Yağışlar ve Sel Baskınları

İkinci Dünya Savaşının olanca hızıyla devam ettiği 1940 yılının Mayıs ayına gelindiğinde Afyonkarahisar’da dolu eşliğinde yağan şiddetli bir yağmurla beraber bir felaket yaşanır. Mayıs ayı başından beri şehre aralıklarla dolu eşliğinde sağanak yağmurlar yağmaktadır.

Bu yüzden aralıklarla seller meydana gelmiş ve bu sel suları bazı mahalleleri kaplamıştır. Yağışlar neticesinde 86 ev sel suları altında kalır. Bu evlerdeki eşyalar tamimiyle zarar görür. İki bahçenin ve evin duvarları yıkılmıştır. Şehir merkezini kaplayan sel sularından zarar görerek sokakta kalan halkı kurtarmak için bütün nakil araçları ve polis seferber edilir. Seller sırasında herhangi bir can kaybı olmamıştır.

Bu sırada şehrin bazı bölgeleriyle ulaşım kesintiye uğrar. Telefon hatları bozulur. Kaza ve nahiyelerle sağlıklı iletişim kurulamadığı için tam malumat alınamamaktadır.

Yine alınan haberlere göre Çakır ve Erkmen köyünde 162 koyun ve 31’de diğer baş hayvanlar boğulmuştur. Kışlacık, Bal Mahmut, Boyalı ve Akviran köylerinde ekili alanlar zarar görmüştür. Afyon’un merkezinde bulunan numune fidanlığı da tamamıyla harap olmuştur. Zararın tespiti ve icap eden tedbirleri almak için merkezden sel felaketine uğrayan köylere heyetler gönderilir.

Sel felaketinin yaşandığı sırada Ankara’da bulunan Afyonkarahisar valisi Afyon merkez ve köylerinde meydana gelen sel felaketini haber alır almaz derhal Ankara’dan Afyon’a hareket eder.⁸

Aynı yılın Ağustos ayında bu sefer Emirdağ kazasının Asarcık mevkiini sel basmış, Ayşe, Emine, Dudu ve Hayriye ile İbrahim’in kızını seller götürmüştür.⁹

Afyon'da şiddetli yağmurlar demiryolunu tahrip etti

Takvimler bu sefer 1945 yılının 4 Temmuz gününü işaret etmektedir. Akşam saat 7 sıralarında şehirde başlayan yağmur, merkez ilçeye bağlı Sincanlı bucağının kuzey batısındaki bazı köylerde dolu yağışına döner. Doluyu şiddetli yağmur takip ettiğinden meydana gelen sel, Yıldırım Kemal ve Balmahmut istasyonları arasındaki demiryolunu bozar. Bu yüzden hattın bu kısmında ulaşım kesilir.  Basmane istasyonundan kalkan ve önceki gece 23.10 da Afyonkarahisar’a gelmesi gereken İzmir- Ankara yolcu treni, İzmir’e geri dönmek zorunda kalır. Bozulan demiryolu iki parçada üç yüz metreye yakındır. Derhal onarılmasına başlanılır.

Dolu ve seller, Balmahmut ve Akçaşar köylerinin mahsullerini tahrip etmiş ve Reşadiye'de iki köylü çocuğun boğulmasına ve otuza yakın hayvanın telef olmasına sebep olmuştur. Selden zarar gören köylerin durumları ilgili makamlarca incelenmeye başlanılır.¹⁰

Yukarıda görüldüğü üzere geçmişte Afyonkarahisar pek çok sel felaketine maruz kalmıştır. Bunlardan epeyce zarar görmüştür. Ancak günümüzde Dünya genelinde yaşanan sıra dışı iklim değişikliklerinin etkisiyle bu tür felaketlerin daha sık ve daha yıkıcı yaşanması ihtimali giderek artmaktadır. Allah ülkemizi her türlü afet ve felaketlerden korusun.

Dip Notlar:

¹ Galignani’s Messenger Gazetesi, Paris, 26-27 Juillet 1858, Monday-Tuesday, s.4

² Stamboul Gazetesi, 3 Septembre 1894, Lundi, s.2

³ Stamboul, 28 Mai 1924, Mercredi, s.2

⁴ Stamboul, 30 Juin 1924, Lundi, s.3

⁵ Bu durum 1939 senesine kadar sürmüş ve bu tarihten sonra cami boşaltılarak aslına uygun olarak restorasyonu yapılır ve ardından tekrar cami olarak kullanılmaya başlanır. (H. T. GÜNEK, “İmaret Camii Bir Zamanlar Cephanelik Olarak Kullanılmıştı”, Kocatepe Gazetesi, 06.08.2021)

⁶ Stamboul, 29 Juillet 1933, Samedi, s.3

⁷“Afyonlular Bir felaket Geçirdiler”, Açık Söz Gazetesi,  03 Temmuz 1936, s.1

⁸“Afyon’da Yağmur ve Dolunun Tahribatı”, Tasviri Efkâr Gazetesi, 15 Mayıs 1940, Çarşamba, s.1, s.7

⁹“Afyon ve Kütahya’da Sel Felaketi”, Hakikat Gazetesi, 18 Ağustos 1940, Pazar, s.1

¹⁰“Afyon'da şiddetli yağmurlar demiryolunu tahrip etti“, Cumhuriyet Gazetesi, 6 Temmuz 1945, Cuma, s.3