Ata'dan Oğula –Toruna AFYONKARAHİSARLI ÂLİMLER

ALÂEDDİN ALİ ESVED
KARACA HOCA
Mevlâna Alâeddin Ali Esved bin Ömer, Karahisarı Devle (Afyonkarahisar)’de doğdu. İlk öğrenimini doğduğu kentte yaptıktan sonra ilim tahsili için İran’a gitti.Uzun süre orada kaldıktan sonra Afyonkarahisar’a dönerek, Müderris olarak göreve başladı. Bir yandan gençleri eğitirken, öte yandan peşpeşe eserler kaleme almıştır. Halk ona “Kara Hoca” demiş, giderek “Karaca Hoca”olmuştur. Nişancı Tarihi ondan “Minela Kara Ali” diye söz etmiştir.
Orhan Gazi, İznik’i fethettiği zaman bir Medrese kurmuş, Müderris olarak da Tücüddin Kürd’îyi tayin etmiştir. Onun ölümünü müteakip Afyonkarahisar’dan çağrılan Alâeddin Ali Esved İznik’teki Medresenin Müderrisi olmuştur. Büyük oğlu Hasan Paşa ile birlikte İznik’e yerleşen Karaca Hoca ölünceye değin bu görevi sürdürmüştür.
Kara Hoca’nın Şemsettin Molla Fenarî, Eşrefoğlu Abdullah-ı Rumî, oğlu Şeyh Kutbettin, Çandarlı Kara Halil Hayreddin Paşa ve oğlu Hasan Paşa yetiştirdiği öğrenciler arasındadır.
Sonraları Ankaralı Hacı Bayram Velî ile sıkı dostluk kuran Karaca Hoca oğlu Hasan Paşa ile, Hacı Bayram’ın kızı Zeliha’yı evlendirmiştir.
Kara Hoca, İznik’te Medresesinin bulunduğu Eşref Zade mahallesinde, 20 Ekim 1397 tarihinde vefat etmiş, Medresesindeki özel türbesine defnedilmiştir.
Mezar taşında şu beyit yazılıdır:
“Burvaza merhum ve mağruf âlimi mebrur
Kara Alêddin bin Ömer’in ravzasıdır.”
Şakaik-i Numaniye çevirisi olan Osmanlı Müellifleri esirindeki kayda göre, Mevlâna Alâeddin Ali Karahisar-ı Devle’den yetişen çok değerli fakıhlarımızdandır. O tarihteki geleneğe uyarak, kitaplarını Arapça yazmıştır. En çok Fıkıh (İslâm Hukuku) üzerinde durmuş olup, şu kitapları vardır:
1. Cikayetür-rivaye fi Mesailül-Hidaye (2 cilt)
2. Künozül-Envar adını verdiği “Rümuzül-Esrar” Şerhi. (Sultan Murad I. Hüdavendigar adına yazmış olup, bir nüshası Osmaniye Kütüphanesinde bulunmaktadır.)
3. Mugannî Şerhi
Karaca Hoca adaletle çok sağlam temeller üzerine kurulan Osmanlı Devletinin kültür yönünden başta gelen kurucularındandır. Tarihlerin dediği gibi, hiçbir şey yapmamış bile olsa, Kara Halil Hayreddin Paşa’yı yetiştirmiş olması bile ona yeter.
Çok önemli ve Tarihi gezi kitaplarından birisi ünlü seyyah İbn Batuta’nın Seyahatnamesi’dir. Bu seyahatnamenin bir yerinde aynen şu yazılıdır:
“İznik’te İmam Hoca Hacı Alaaddin’e inmiştik. Bu zat da pek cömert ve olgun bir kimse olup, kendisini ne zaman ziyaret etsem, yemek çıkarmadan beni salmazdı. Ne kadar güzel yüzlü ise, o kadar da iyi huylu idi. Sözü geçen hatunu onunla birlikte ziyaret ettik. Bizlere ikram ve iltifatta bulundu. İznik’e gelişimizden birkaç gün geçmişti ki, Orhan Beğ (Osmanlı Devletinin 2.Sultanı), buraya geldi. Bana gelince atlarımdan birinin hastalanması üzerine orada kırk gün kadar kalmış, ikametimin böylece uzaması üzerine nihayet atı bırakarak üç yoldaşım, bir cariye ve iki kölemle tekrar y’ola çıkmıştım. Tercümanımız burada bizden ayrılmış olduğundan, yanımda Türkçe’yi hakkiyle konuşan kimse yoktu.”
KARA HOCA’NIN OĞLU
HASAN PAŞA
Alâeddin Ali Esved’in oğludur. Afyonkarahisar’da doğmuş, küçük bir çocuk iken, babası ile birlikte İznik’e gitmiş, eğitimine orada başlamıştır. Sonra Şeyh Cemaleddin AKsarayi’den medrese(yüksek) eğitimi almıştır. Daha sonra kendi adına yaptırılan medresede Müderrislik yapmıştır. Bursa’da Deveciler Mezarklığı karşısında bulunan bu Medresede bir taraftan hocalık yaparak gençleri eğitmiş, öte yandan Arapça ve Farsça eserler yazmıştır. Kitap bütünlüğünde yayımlanan şu eserleri bulunmaktadır:
1. Sarf ilminden “Merrah Şerhi”
2. Farsça’dan “Misbah”
3. “İftitah” adlı, medreselerde okutulan ders kitabı.
Hasan Paşa babasından birkaç yıl sonra, M.1400 yılında vefat etmiş görev yaptığı medresenin avlusuna defnedilmiştir.
Adı ile bütünleşen “paşa” sözü herhangi bir devlet görevinden dolayı (yani asker) değil; Türkmen geleneğine göre, babasının en büyük oğlu olmasından dolayıdır.
KARA HOCA’NIN OĞLU
ŞEYH KUDBETTİN
Karaca Hoca’nın oğlu olan Şeyn Kudbettin, Molla Fenari’nin en yakın arkadaşıdır. İlk öğrenimi babasından ve ağabeyi Hasan Paşa’dan almıştır. Ayrıca kaynatası Hacı Bayram Velî’nin de rahle-i tedrisinden geçmiştir.
İlim sahasında bir deha oluşu nedeniyle hiçbir şeyden ve kimseden çekinmemiştir. Anadolu’yu işgal eden Timur’a şu sözleri söylemekle ün yapmıştır:
“Sen katledüp, şeytan sıfatı ile iftihar edersin…”
Güçlü bir mutasavvıf olan Kudbettin, şeriat ilmine de vakıf idi.
1418 yılında İznik’te vefat etmiş olup, Hayrettin Paşa torunlarından Halil Paşa Camiinin bitişiğindeki türbeye defnedilmiştir. Bu türbe Nilüfer Hatun imareti ile Yeşil Cami arasındadır. Türbeyi Halil Paşa’nın oğlu ve II.Beyazıd’ın veziri İbrahim Paşa ihya etmişlerdir.
Şeyh Kudbettin’in kitap bütünlüğünde eserleri şunlardır:
1. Tefsir-i Kudbeddin
2. El Akidül Ademin
3. Camiî Mukaddeme
4. Rahmetül Kutûp (Ayasofya Müzesinde yazma eser)
MEHMET MUHİTTİN
Karaca Hoca’nın torunu, Şeyh Kudbettin’in oğludur. Dolayısiyle Hacı Bayram Veli’nin de torunudur. Ayrıca Molla Fenari’nin de çok önem verdiği bir öğrencisidir.
İlk ve medrese eğitiminden sonra “Tasavvuf! İlmi üzerinde çalışmıştır. Süleymaniye’deki Yahya Efendi Kütüphanesinde bulunan eserleri şunlardır:
1. Şerh-i Âliyi Mevta, Elgaybül Müsemma Bifethi Mevtahül Gayip
2. Şerh-i Avradı Zenniye, Elmüsimmi Betnuri El Avrat
3. Şerh-i Fususül Hâkim
4. Risaletül Amel ve el Hakamete
5. Risale-i Haameliye
6. Meth-i Cennet
7. Risaletül Maarife
8. Risale-i Fi-şerh Hadis
9. Adem ve Musa
10. Şerh-i Supham
Edirne’de Tatar Mezarlığı’nda bulunan mezar taşına göre; 1432 tarihinde vefat etmiştir. Ancak İznik’te medfun bulunması ihtimali daha fazladır. Zira Bursalı Tahir’in “Osmanlı Müellifleri” adlı eserinde; babası Şeyh Kudbettin’in türbesinde ona ait bir sanduka bulunduğu yazılıdır.
KAYNAKLAR
1. Süleyman Gönçer, Afyon İli Tarihi, 1.Cilt,İzmir 1971
2. İsmet Parmaksızoğlu, 1000 Temal Eser: İbn Batuta Tarihinden Seçmeler,
İstanbul 1971
3. Bursalı Tahir, Osmanlı Müellifleri
4. İrfan Ünver Nasrattınoğlu, Afyonkarahisarlı Şairler, Yazarlar, Hattatlar,
Ankara 1979