İkinci Dünya Savaşı bitmiş; tüm ülkeler kendi içlerine dönerek, yeni bir düzen kurma eğilimindeler. Ancak, ülkeler arasında soğuk bir savaş vardır. İşte bu Soğuk Savaş döneminde ülkeler ve oluşmaya başlayan bloklar arasında düzenli diyalog tesis etmek suretiyle gerginliği ve anlaşmazlık noktalarını azaltmak ve bu sayede Avrupa’da güvenliğin artırılmasını sağlamak amacıyla, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (AGİT) adı altında bir müzakere forumu ve konferanslar diplomasisi olarak ortaya çıkmıştır.
Kurucu Devletler arasında Türkiye Cumhuriyeti’nin de yer aldığı AGİK kurucuları şu ülkelerdir: (Alfabetik sırayla) ABD, Almanya, Andorra, Arnavutluk, Avusturya, Azerbaycan, Belarus, Belçika, Bosna-Hersek, Bulgaristan, Çek Cumhuriyeti, Danimarka, Ermenistan, Estonya, Finlandiya, Fransa, GKRY, Gürcistan, Hırvatistan, Hollanda, İngiltere, İrlanda, İspanya, İsveç, İsviçre, İtalya, İzlanda, Kanada, Karadağ, Kazakistan, Kırgızistan, Kuzey Makedonya, Letonya, Lihtenştayn, Litvanya, Lüksemburg, Macaristan, Malta, Moğolistan, Moldova, Monako, Norveç, Özbekistan, Polonya, Portekiz, Romanya, Rusya Federasyonu, San Marino, Sırbistan, Slovakya, Slovenya, Tacikistan, Türkiye, Türkmenistan, Ukrayna, Vatikan, Yunanistan.
Ayrıca AGİK’in Fas, Tunus, Cezayir, Mısır, İsrail, Ürdün Afganistan, Güney Kore, Japonya, Tayland, Avustralya gibi Akdenizli ve Asyalı İşbirliği Ortakları vardır.
1970’li yıllardaki Yumuşama döneminde Batı’nın “karşılıklı ve dengeli kuvvet indirimleri” müzakerelerine başlanması yönündeki önerisinin Doğu Bloku tarafından kabul edilmesi üzerine, 1973 yılında Helsinki’de başlayan AGİT süreci sonucunda Helsinki Nihai Senedi 33 Avrupa ülkesi ile ABD ve Kanada tarafından 1975 yılında imzalanmıştır.
Helsinki Nihai Senedi’nde güvenliğin birbiriyle irtibatlı üç boyutu (siyasi-askeri, ekonomi çevre ve insani) olduğu kabul edilmiştir. Bununla birlikte, Teşkilatın Soğuk Savaş’ın sona ermesine kadar geçen dönemdeki faaliyetleri ağırlıklı olarak siyasi-askeri boyuta odaklanmıştır.
Sovyetler Birliği’nin dağılması ve ideolojik kamplaşmanın son bulmasıyla kuruluş amacı bir ölçüde ortadan kalkan AGİT, yeni dönemin risk ve tehditlerine karşı bir uyum sürecine girmiştir. Bu süreçte AGİT, demokratikleşme ve insan haklarının izlenmesi gibi işlevlerine ilaveten, erken uyarı, çatışmaların önlenmesi, kriz yönetimi ve çatışma sonrası rehabilitasyon alanlarında diğer uluslararası ve bölgesel kuruluşlara göre öne çıkmıştır.
Soğuk Savaş sonrası dönemin siyasi başlangıcını oluşturan 1990 Paris Şartı’yla, AGİT’in siyasi danışma mekanizmaları ve bir dizi daimi organ aracılığıyla kurumsallaşmasına karar verilmiş, 1992 Helsinki Zirvesi’nde, Teşkilatın mevcut yapısının temelleri atılmıştır. AGİT nihayet 1994 Budapeşte Zirvesi’nde uluslararası teşkilata dönüşerek, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) adını almıştır.
AGİT, diğer uluslararası teşkilatlardan farklı olarak antlaşma/sözleşme/şart gibi hukuki bağlayıcılığı bulunan bir belgeye dayanmamaktadır. Kabul ettiği ilke ve normlar kadar, idari düzeni ve teşkilat yapısı da siyasi düzeyde Bakanlar veya Devlet ve Hükümet Başkanları tarafından alınan kararlara göre şekillenmektedir. Kararlar oylanarak alınmaktadır.
Teşkilat, kapsamlı bir insan hakları anlayışı geliştirmiş, İnsani Boyut’taki yükümlülüklerin hayata geçirilmesinde katılımcı devletlere destek sunmak üzere AGİT Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi, Milli Azınlıklar Yüksek Komiseri ve Medya Özgürlüğü Temsilcisi kurumları tesis edilmiştir.
21. yüzyılda birçok güvenlik tehdidinin çok boyutlu, küresel ve karmaşık nitelik arzetmesi AGİT’in imkân ve yeteneklerinin geliştirilmesine yönelik çabaların artırılmasını gerektirmiştir. 2003 Maastricht Bakanlar Konseyi’nde “21. Yüzyılda Güvenlik ve İstikrara Yönelik Tehditlere Yönelik AGİT Stratejisi” kabul edilmiş, 2010 Astana Zirvesi’nde kabul edilen “Güvenlik Topluluğuna Doğru” başlıklı Bildiri’yle AGİT coğrafyasında güvenlik topluluğu inşa edilmesi hedefi ortaya konmuş, kapsamlı ve işbirliğine dayalı güvenlik ile güvenliğin bölünmezliği ilkelerine dayalı bir vizyon öngörülmüştür. Astana Zirvesi’nden sonra, kadın, cinsiyet ve siber güvenlik gibi boyutlar arası konular da Teşkilatın gündeminde daha fazla yer bulmaya başlamıştır.
Güvenlik topluluğunun inşasına yönelik “yapı taşlarının” oluşturulması için Helsinki Nihai Senedi’nin imzalanmasının 40. yıldönümüne rastlayan 2015 yılı hedef olarak saptanmış ve katılımcı devletler arasında gayrıresmi bir diyalog başlatılmıştır. Bununla birlikte 2014’te başlayan Ukrayna krizinin de etkisiyle 2015 yılında teşkilatın geleceği için önemli bir belgenin kabulü mümkün olamamıştır.
İşleyiş, Karar Alma Mekanizmaları, Temel Organlar/Alt Kuruluşlar
Teşkilatın siyasi olarak işleyişinden, yönetiminden, idare ve eşgüdümünden Dönem Başkanlığını üstlenen katılımcı devlet sorumludur. Teşkilatın işleyişinde bazı kararlar bir önceki ve bir sonraki Dönem Başkanı ülkelerin yer aldığı Troyka’da alınmaktadır. Dönem Başkanlığı, Bakanlar Konseyi tarafından oylanarak alınan karar çerçevesinde her yıl farklı bir AGİT katılımcı devleti tarafından yürütülmektedir. Söz konusu ülkenin Dışişleri Bakanı AGİT Dönem Başkanı sıfatını almaktadır. Polonya 1 Ocak 2022 itibarıyla Dönem Başkanlığı’nı üstlenmiş, geçen yıl da Dönem Başkanlığı’nı Kuzey Makedonya üstlenmıştır.
Zirveler ve Bakanlar Konseyi Toplantıları:
Son Zirve 2010 yılında Astana’da düzenlenmiştir. Yılda bir kez Dönem Başkanı ülkenin ev sahipliğinde Aralık ayında düzenlenen Dışişleri Bakanları Konseyi AGİT’in en önemli karar alma ve yürütme organıdır.
Daimi Konsey:
Teşkilatın siyasi danışma ve karar alma organıdır. Haftada bir kez Büyükelçiler/Daimi Temsilciler düzeyinde toplanmakta, ihtiyaç halinde olağanüstü veya özel toplantılar da gerçekleştirmektedir.
Güvenlik İşbirliği Forumu (AGİF):
AGİT’in Daimi Konsey ile birlikte iki temel karar alma organından biri olan Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Forumu (AGİF), 1992 Helsinki Zirvesinde, AGİT bölgesinde askeri güvenlik ile istikrar alanlarında müzakere ve istişare imkanı tanıyarak, siyasi-askeri güvenlik boyutunun güçlendirilmesi amacıyla oluşturulmuştur. AGİF, müzakere işlevinin yanısıra askeri güvenlik alanında katılımcı ülkeler arasında bir diyalog ortamı sağlamaktadır.
AGİT Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi (ODIHR): Sosyalist rejimi terk eden ülkelerde yapılması öngörülen serbest seçimlere ilişkin yükümlülüklerin layıkıyla uygulanmasına yardımcı olmak amacıyla 1990 Paris Zirvesi’nde “Serbest Seçimler Ofisi” adı altında kurulmuştur. Merkezi Varşova’da olan ODIHR Direktörlüğüne 2020 Aralık ayında İtalyan Matteo Mecacci atanmıştır.
Milli Azınlıklar Yüksek Komiseri (MAYK): Soğuk Savaşın sona ermesini müteakip, AGİT bölgesinde barış, istikrar ve katılımcı devletler arasındaki dostluk ilişkilerini tehlikeye sokabilecek etnik gerilimleri tespit etmek ve erken aşamada önlemek/çözüm arayışında bulunmak amacıyla, bir erken uyarı ve çatışma önleme aracı olarak 1992 Helsinki Belgesi’yle Lahey’de ihdas edilmiştir. MAYK görevini 2020 Aralık ayından bu yana Kazakistan Dışişleri eski Bakanı Kayrat Abdrahmanov yerine getirmektedir.
Medya Özgürlüğü Temsilcisi (MÖT):
AGİT bölgesinde medya özgürlüğü durumunu izlemek, katılımcı ülkelerde özgür, bağımsız ve çoğulcu medyanın geliştirilmesine yardımcı olmak ve bu konuda işbirliğinde bulunmak, ayrıca gerekli hallerde erken uyarı görevi yürütmek üzere ihdas edilmiştir. Bu görevi halen Portekiz’in eski Devlet Sekreteri Teresa Ribeiro yürütmektedir.
AGİT Parlamenter Asamblesi (AGİTPA): AGİT ülkeleri arasındaki siyasi diyaloğu parlamenterler düzeyine taşımayı amaçlayan bu örgüt 1991 yılında kurulmuş olup, 323 parlamenterin yer aldığı örgütte Türkiye’miz, 8 milletvekiliyle temsil edilmektedir. AGİTPA Türk Grubu üyeleri, AGİTPA toplantıları ve konferanslarına iştirak etmelerinin yanısıra, seçim gözlem misyonlarına da katılmaktadırlar.
Ülkemizin AGİT ile İlişkileri
Türkiye, AGİT içerisinde önemli bir ağırlığa sahip, sözüne ve görüşüne öncelikle başvurulan sayılı ülkeler arasında yer almaktadır. AGİT’in kurucu üyeleri arasında bulunan ülkemiz, Teşkilatın tüm boyutlarında (siyasi-askeri, ekonomi-çevre, insani boyut) aktif, yapıcı ve yüksek görünürlüğe sahip bir tutum sergilemektedir. Bu çerçevede ülkemiz, terörizm, polis faaliyetleri, sınır güvenliği ve yönetimi, ekonomi ve çevre konuları, hoşgörüsüzlük ve ayrımcılıkla mücadele, göç ve entegrasyon, insan ticaretiyle mücadele gibi alanlar başta olmak üzere AGİT çalışmalarına katkıda bulunmakta; Daimi Konsey toplantılarında ve önemli diğer tüm toplantı ve etkinliklerde kayda değer gündem maddeleri altında söz alarak, görüş, tutum, beklenti ve telkinlerini kayda geçirmektedir.
Ülkemiz, 1999 yılında AGİT Zirvesi’ne ev sahipliği yapmıştır. 18-19 Kasım 1999’da İstanbul’da gerçekleştirilen Zirve’de imzalanan Avrupa Güvenlik Şartı (İstanbul Şartı), 21. yüzyılda AGİT bölgesinin güvenlik, barış ve istikrarının güvence altına alınabilmesi için gerekli ilke ve yöntemleri belirlemiştir. İstanbul Şartı’nda, AGİT’in erken uyarı, çatışma önleme, kriz yönetimi ve çatışma sonrası rehabilitasyon alanlarındaki faaliyetlerini daha etkin hale getirmek için AGİT coğrafyasında faaliyet gösteren uluslararası ve bölgesel kuruluşlar arasında “İşbirliğine Dayalı Güvenlik Platformu”, “Süratli Uzman Yardım ve İşbirliği Ekipleri” gibi mekanizmalar geliştirilmiştir.
Ukrayna krizinin yanısıra, Türkiye’nin karşılıklı yoğun siyasi etkileşim içinde olduğu Orta Asya, Güney Kafkasya ve Balkanlar’ın güvenlik durumu ve siyasi gelişmeler AGİT’in gündeminde öncelikli olarak yer almaktadır. Söz konusu bölgelerle yakın ilişkilere sahip olan ülkemizin görüşleri AGİT’in çalışmalarında dikkate alınmaktadır. Ülkemiz, istikrar ve kalkınmanın sağlanmasına verdiği önem ve bölge ülkeleriyle özel ilişkileri çerçevesinde AGİT’in faaliyetlerine teknik yardım ve eğitim gibi yöntemlerle de katkı sağlamaktadır.
Ülkemiz, AGİT’in Türkiye’ye mücavir bölgelerdeki mevcut ve potansiyel çatışmalara ülkelerin toprak bütünlüğü ve egemenlikleri çerçevesinde çözüm arayışlarını desteklemektedir. AGİT’in Ukrayna’da özellikle Özel Gözlem Misyonu’yla öne çıkan rolüne destek verilmektedir. Ukrayna Özel Gözlem Misyonu’na 2014-2019 yılları arasında Dışişleri Bakanlığı eski Müsteşarı emekli Büyükelçi Ertuğrul Apakan başkanlık yapmış, 2019 yılında yerine halen bu görevi yürütmekte olan emekli Türk Büyükelçi Halit Çevik atanmıştır. Tüm tarafların güvenini kazanmış bir şekilde sahadaki faaliyetlerini sürdüren Türkiye Cumhuriyeti, üye ülkeler nezdinde büyük bir prestij kazanmış olup, 5-6 Aralıkta son Malta’da yapılan toplantıda Genel Sekreterlik görevine emektar Büyükelçilerimizden Feridun Sinirlioğlu seçilmiştir.40 yıllık diplomasi tecrübesine sahip olan Büyükelçi Sinirlioğlu, 57 ülkenin onayını aldı.
Feridun Hadi Sinirlioğlu
AGİT’in yeni Genel Sekreteri olan Sinirlioğlu, üç yıl süreyle bu görevi ifa edecektir. Değerli diplomatımız 1956 yılında Giresun’un Görele ilçesinde doğdu. 1982 yılından itibaren Dışişleri Bakanlığımızın çeşitli kademelerinde görev yaptı, çeşitli ülkelerde diplomat olarak Ülkemizi temsil etti.
2016-2023 tarihleri arasında Türkiye'nin Birleşmiş Milletler daimî temsilcisi olarak görev yaptı. Bundan önce 2009-2016 tarihleri arasında Dışişleri Bakanlığı Müsteşarı ve 2015 Türkiye genel seçimleri sonrasında oluşturulan geçici seçim hükûmetinde Dışişleri Bakanı olarak görev aldı. 2021 yılı Ocak ayında Cumhurbaşkanı kararı ile Cumhurbaşkanlığı Başdanışmanlığına atandı.
AGİT’in yeni seçilen Genel Sekreteri Feridun Sinirlioğlu
