Balkanlar’da yaşayan Pomak, Torbeş ve Boşnaklar için, yaşadıkları ülkeyi yönetenler ve o ülkelerdeki sözde tarihçiler; “bizdendir, ama Osmanlı Devleti Balkan ülkelerini işgal edince, onları zorla Müslüman yapmışlardır!...” Bulgarlar, “…Onlar Bulgar’dır, ama Osmanlı Devleti Balkanlar’ı işgal ettikten sonra, Müslüman olup, milliyetlerini kaybettiler!...” yalanını söylerler. Oysa bu üç halk Peçenek, Kuman Kıpçak vb.gibi Türk boylarına mensupturlar.
Batı Trakya’da, daha çok Bulgaristan ve Yunanistan’da yaşayanlara Pomaklar için, “bunlar Yunanistan Müslümanlarıdır” diye gerçeği saptırırlar! Makedonya’daki adları “Torbeş” e dönüşen Pomaklar için Makedonlar, “siz aslında Makedon milletindensiniz, ama Osmanlılar size zorla İslamiyeti kabul ettirdiler” diye yalan söylerler. Oysa Pomak, Torbeş ve Boşnak etnik adlarıyla tanınan bu halklar yukarıda sözünü ettiğim Peçenek, Kuman Kıpçak vb.gibi Türk boylarına mensupturlar. Fakat bunlar zamanla, sayıca az olmaları nedeniyle, çevrelerindeki insanların dillerini konuşmaya başlamışlar, kendi dillerini unutmuşlardır. Ama ne yazık ki, ülkemizde de bu gerçekleri bilen azdır ve hele siyasetçilerimiz bu konuda çok büyük hatalar yapmaktadırlar!...
Sözünü ettiğim bu üç halk, İslam dinine son derece bağlıdırlar. Bunların Türk olmadıklarını ve hele hele başka bir soya mensup olduklarını söylemek ve yazmak, eğer cehalet değilse, alçaklıktır. Zira, bırakınız Türk tarih bilginlerini, yabancı tarihçiler dahi, bu insanların Orta Asya kökenli olduklarını teslim etmektedirler.
Nitekim, araştırmacı Ahmed Cevat, Pomak dilinin kendine özgü bir dil olduğunu, bilimsel yöntemlerle ortaya koymuştur. Buna göre Pomakça’nın % 25’i Kuman-Kıpçak’ça, % 20’si Oğuz Türkçesi, % 15’i Nogay Tatarcası, % 10’u Arapça, % 30’u ise Ukrayna Slavcası’dır. Aynı araştırıcıya göre, Pomak lehçesi ve bu lehçeyi içeren, özellikle Çağatay Türk lehçe grubuna dahildir. Bulgaristan’da hiçbir zaman, sağlıklı ve de soya dayalı bir sayım yapılmadığından Pomak Türkleri’nin kesin sayılarını da saptayabilmek mümkün olmamaktadır. Ama Bulgaristan Türkleri’nden olup, bir süredir Türkiye’de yaşayan Araştırmacı Mehmet Çavuş’a göre, Pomak Türkleri’nin 1987 yılındaki nüfusu 1 milyon dolayındadır. Pomaklar’ın % 70’i Paşmalı (Smolen), Hasköy,, Kırcali, Filibe, Cuma-i Bala (Blaoevgrad), Madan, Rudozem, Çepelare, Dospat çevresinde; % 30’u ise Tırnova, Lofça, Plevne gibi Kuzey Bulgaristan kentlerinde yaşamaktadır.
Komünist rejim 1950 yılından itibaren Pomaklar’ı sağa sola sürmüş, hayatlarını adeta felce uğratmıştır. Bu insanlar 1970’li yıllara kadar Türklük mücadelesi yapmışlar ama, 1970-1974 yılları arasında silah zoru ile zorla Bulgar’laştırılmışlardır. Ancak, Pomaklar her şeye rağmen milli ve dini kimliklerini korumuşlardır. Bugün de Bulgaristan’da, soylu bir Türk topluluğu olarak varlıklarını sürdürmektedirler.
Kuman Türkleri Osmanlı Devleti’nin Avrupa’ya açılışında, onlara büyük destek vermiş olan Türk boyudur. Onlar Anadolu’dan gelen Müslüman kardeşlerine maddi ve manevi yardımlarda bulunmuşlar, “öncü”, “ardcı” ve “ileri keşif” kolu olarak aktif görevlerde bulunmuşlardır. Slavlar Kuman Türk Müslümanlarına Osmanlı ordularına yardım ettikleri için yardımcı anlamına gelen “pomagaç” adını vermişler ve bu zamanla Pomak şeklini almıştır. Ancak bu kelime Osmanlı müelliflerinin eserlerinde geçmediği gibi, Pomak adına da hiçbir yerde rastlanmamaktadır.
Pomak Türkleri her zaman Osmanlı Devletine sadakat ile hizmet etmiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşının elim neticeleri Rodopların Rus ordusu ve Bulgar komitacıların istila tehlikesine kaldığı vakit, Rodop Türkleriyle Pomak Türkleri yine birlik ve beraberlik içinde düşmanlarını bu bölgeye sokmamışlardır. 3 Mart 1878’de imzalanan Ayastefanos andlaşması hükümlerine itiraz etmişler ve oturdukları bölgede “Muvakkat hükümet” kurmuşlardır.
Bulgar-Rus kuvvetleri muahede şartlarını yerine getirmek için, Pomaklara saldırdılar. Pomaklar ve Rodop Türkler’i, aylarca mukavemet edip memleketlerine düşmanı sokmadılar. 1878 Haziran ayından itibaren büyük Avrupa devletlerinin ve Osmanlı Devleti’nin mümessilleri Berlin’de barış müzakerelerine başladıkları vakit, Rodoplar’da savaş devam ediyordu. Bu çetin mücadele Berlin’de toplanan kongre üzerinde etkili oldu ve çeşitli milletlerin temsilcilerinden oluşan bir heyet, Rodoplar’a gönderildi. Neticede Pomaklar arzularına kavuştular. Berlin Kongresi kararları gereğince müstakil bir “Şarkî Rumeli Vilâyeti” kuruldu ve Pomaklar’ın vatanı düşman istilasından kurtuldu.
Pomaklar’ın konuştukları dile gelince, % 30 Ukrayna Slavcası, % 25 Kuman-Kıpçakçası, % 20 Oğuz Türkçe’si, % 15 Nugayca ve % 10 Arapça’dan müteşekkildir. Buna göre Bulgarlar’ın iddia ettikleri gibi Pomakça’nın Bulgarca’nın bir şivesi olduğunu söylemeye imkan yoktur. Pomaklar bugün Bulgaristan güneyinde, Yunanistan’ın kuzeyinde, Makedonya’nın çeşitli bölgelerinde ve Türkiye’nin kuzeybatısında ve güney orta bölümlerinde yaşamaktadırlar. Bugün kendini Pomak Türk'ü olarak kabul edenlerin sayısı 500 bini aşmaktadır.
Pomaklar umumiyetle zeki, çalışkan ve cesur insanlar olup, daha ziyade ziraat ve ticaretle ile meşguldürler. Şehirlerde oturanların çoğu Türkçe konuşur. Bunlar Türk-İslam medeniyeti içinde gelişmiş olduklarından, bugün duyguları ile Türklüğe bağlı yaşamışlar ve onun keder ve saadetini paylaşmayı bir vazife bilmişlerdir.
***
Pomakların Trakya ve Anadolu'ya ilk gelişleri 93 Harbinden hemen sonradır. Bu sebeple halk arasında 93 muhaciri olarak da bilinirler. Kırklareli'den Samsun'a, Samsun'dan Eskişehir'e, Eskişehir'den İzmir'e kadar geniş bir bölgede çoğunlukla yaşarlar. Araştırmalara göre Türkiye içinde, şu kentlerde Pomaklar vardır:
Adapazarı, Balıkesir, Bursa, Edirne, Aydın, Kırklareli, Balıkesir, Bursa, Kırklareli, Sivas, Tekirdağ, Çanakkale, İzmir, Manisa, Bilecik, Eskişehir, Kocaeli, Sakarya, Konya ve bu il merkezlerinde ve bağlı kasaba ve köylerde…
Bulgaristan’ınSmolyan, Blagoevgrad, Pazarcık, Velingrad, Razlık, Yakorit, Kırcaali,Goce Delčev bölgelerinde ve Mesta Vadisi, Rodop Dağları'nda sıkışık alanlarda da Pomaklar yaşamaktadır. Lofça Bölgesi civârında ise küçük Pomak grupları bulunmaktadır. Bununla birlikte Pomakların %50’si Rodop Dağları’nın güneyinde bulunmaktadır. Bulgaristan İçişleri Bakanlığı’nın 1989'da Müslüman Bulgarlar ismi altında yaptırdığı çalışmada, nüfuslarının 268.971 ile toplam nüfusun %3’ünü oluşturduğunu ortaya koymuştur.
Yunanistan’ın Karacaova Nâhiyesindeki 26 köyde ve İskeçe ile Gümülcine'de 30.000 civarında Pomak yaşamaktadır.
Kuzey Makedonya'da Berova, Debre, Manastır, Struga, Dolna Reka ve Üsküp civarında da Pomaklar vardır.
Keza Balkanlar’ın kadim bölgesi Arnavutluk’ta da yüz binden fazla Pomakların yaşamakta olduğu bilinmektedir.
Tüm bunların yanısıra 1878 yılında 20.000 ailenin İtalya'ya ve 1.000 ailenin de İsviçre'ye göç ettirildiği ve iskân edildikleri verisi mevcuttur.
