Piyango Ve Afyonkarahisar

Yeni bir yıla daha giriyoruz. Hal böyle olunca bu yazımızın konusunu da adeta yılbaşı ile özdeşleşmiş olan Milli Piyango’ya ve piyango biletlerinde Afyonkarahisar’a ayırdık.

Her ne kadar piyango ile aramız barışık olmasa da mevzubahis Afyonkarahisar olunca sizleri piyango tarihinde bir gezintiye çıkaralım istedim.

Pek çok yenilik gibi piyango alışkanlığı da Osmanlı’ya Batı’dan geldi. Ülkemizde ilk piyango çekilişi 1836’da İzmir’de düzenlendi; büyük ikramiye olarak ise altın cep saati hediye edildi. 1849’da İstanbul Beyoğlu’nda ilk piyango çekilişi düzenlendi. Büyük ikramiye aynı semtte görkemli/geniş bir evdi. Genellikle azınlık unsurlarının öncülük ettiği bu girişim zamanla Osmanlı sınırları içinde yayıldı. Bu dönemde ülkede Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde düzenlenen piyangoların biletleri de satılırdı. Biletler, elçiliklerin tayin ettiği zengin tüccarlar, kuyumcular ve seyyar bayilerce piyasa sürülürdü. Sultan Abdülmecit döneminde, 1855’de yabancı piyango biletlerinin yurda sokulması yasaklandı. Yasak kararı, elçiliklere yazılan birer resmî yazıyla bildirildi. Ardından da ülkede düzenlenen her türlü piyango çekilişlerine yasak getirildi. Men kararı, piyango bileti satıcıları arasında sıkıntı yarattı; geçim sıkıntısı çekmelerine yol açtı. 300’ü aşkın bilet satıcısı devlet yönetimine dilekçe verip zararlarının karşılanmasını istedi.

1861 yılında Sultan Abdülaziz’in döneminde piyango yeniden ortaya çıktı. Borçlanma aracı olan devlet tahvillerinin yanında piyangoda satıldı ve bu yöntem sermaye toplamanın bir aracı olarak kullanıldı.

1880’li yıllarda, gayri müslim cemaatlerin piyango tertipleyerek gelir sağlama yolu belli bir düzene ve kurallara bağlandı. Kişisel kâr amacı taşıyan piyangolar yasaklandı. Hayır/yardım amacı taşıyanlara da sınırlama getirildi. İkramiye tutarı 50 bin kuruşa kadar olan çekilişler için valilik veya mutasarrıflardan izin alınması şartı arandı. Daha büyük ikramiye dağıtacaklar, Ticaret Bakanlığı’ndan müsaade alacaktı.

Sonraki yıllarda 2. Abdülhamit döneminde de çeşitli piyango çekilişleri düzenlendi. 1880/90 arasında Şark Şimendiferleri Piyangosu düzenlendi. 1898’de Bulgar Piyangosu’nun biletlerinin satılmasına izin verildi. Sultan, 1900 yılında, İzmir Hamidiye Sanayi Mektebi yararına düzenlenen piyangoya açık destek verdi. İktidarı zamanda, bilet fiyatları, satış noktaları ve satıcılar hakkında bir Piyango Nizamnamesi hazırlanmasına ön ayak oldu.Ondan sonra gelen İttihat ve Terakki Partisi, piyango yönetimini daha ciddi ve sistemli işleyişe kavuşturdu. 1909’da kurulan Osmanlı Donanma Cemiyeti’ne askerî gemilerin alınabilmesi için piyango düzenleme yetkisi verildi.(1)

Cumhuriyet tarihinde ilk kez 1926 yılında ‘’ Tayyare Piyangosu’’ ismiyle çekilişle para dağıtılmaya başlandı. Adından da anlaşılacağı gibi Tayyare Piyangosu, Türk Tayyare Cemiyeti’nin(bugünkü THK) yararına düzenlenmekteydi.

1939 yılında Milli Piyango Müdürlüğü’nün kurulması ile birlikte çekiliş düzenleme işleri Türk Hava Kurumu’ndan alınarak bu müdürlüğe verildi.

Gelelim piyango tarihinde Afyonkarahisar’a… 

Afyonkarahisar ve Piyango

Afyonkarahisar’da eski adıyla Tayyare Piyangosu satıcıları olarak uzun yıllar üç isim gözükmektedir. Bunlar Uzunçarşı girişi Hükümet Meydanı’nda gazete bayi Abdurahman-Şeref Ayyıldız kardeşler, Uzunçarşı’da Kardaş Pazarı Çelebizade Abidin Ticarethanesi ve yine Uzunçarşı’da Şevki Özkan’dır.

Tayyare Piyangosu’nun Mayıs 1929 tarihli çekilişinde Ayvalı Köyü’nden Halil oğlu Necati’ye 12.000 lira ikramiye çıkar.(2) Necati Efendi bileti Uzunçarşı’da Abidin (Çelebi) Bey’den almıştır. Abidin Bey ikramiyenin kendi sattığı bilete çıkmasından sonra gazete reklamlarında ‘’ 10.000 lira kazandıran uğurlu piyango bayii’’  olarak reklam yaptırır.

Takvimler Temmuz 1942 tarihini gösterirken Milli Piyango çekilişinde büyük ikramiyenin yarısı yine Afyon’dan bir isme isabet eder. Bu isim hemen herkesin tanıdığı Belediye Başkatibi Hamdi Hondu’dur.Gazete haberine göre ‘’Bay Hamdi dürüst ve temiz ahlakı,nazik ve insanca hareketi ile kendisini memleketin her sınıf halkına sevdirmiş ,herkesin sevgi ve saygısını kazanmış iyi bir vatandaştır.Beş çocuğun babası,kalabalık bir aile reisi olan bay Hamdi Hondu senelerden beri mütevazı maaşı ile belediye başkatipliği yapmış ve bütün geçim zorluklarına rağmen sabır ve kanaatle yaşamıştır.Afyon halkı talihin bu yüksek iltifatına onun kadar sevinmiştir(3).’’

Yıllar sonra 1952 yılının 15 Kasım çekilişinde 200.000 Liralık büyük ikramiye Afyonkarahisar’a çıkar. Talihli kişi aslen Ordu’lu olup ilimize iş aramaya gelmiş ve geçici olarak bulduğu işle TCDD Yol Atelyesi’nde çalışan Nuri Yontan adında  bir kişidir.Henüz askerliğini yapmamış bir genç olan Nuri Yontan’ın Uzunçarşı’da Şevki Özkan’dan aldığı bilete çıkan parasını nerede değerlendirdiği hakkında bir bilgimiz yok fakat kıyas yapabilmek amacıyla şu bilgiyi de verelim.1952 yılında bir Cumhuriyet altını 38 Lira’dan işlem görmektedir.

Dönemin gazetelerinde kendisiyle yapılan röportajda şunları söyler.’’ Çekiliş günü ertesi işime giderken bir gazete aldım. Evvela  1000 Lira isabet eden numaralara baktım. Biletim yarımdı. Eğer 1000 lira isabet etmiş ise 500 Lira alır sıkıntımı defederim diye düşünüyordum. Gözüme bir şey ilişmedi. Küçüklü, büyüklü diğer numaralara göz gezdirdim. Nihayet 200.000 Lira isabet eden numaraya baktım. Biletime büyük ikramiyenin isabet ettiğini görünce gözlerime inanamadım. Emin olunuz büyük heyecan duymadım. Parayı insan kazanır, Allah vücut sağlığı versin. Parayla İzmir’de bir ev alıp fakirlik çeken annemi, babamı oraya yerleştireceğim. Kendime yeni bir iş sahası arayacağım.’’(4)

 Bu yıllarda bankalarda piyango çekilişleri düzenlemektedir. Her banka kendi mevduat sahipleri arasında düzenlediği çekilişlerde şanslı müşterilerine bahçeli evlerden, dairelere, değişik tutarda ikramiyelere varıncaya kadar hediyeler vermektedir.

İş Bankası’nın 1950 yılı çekilişinde Afyonkarahisar’dan Hacı Recep Sağlam’a 500 Lira ikramiye isabet eder. Ertesi sene 1951 yılı çekilişinde Ömer Kök isimli hemşehrimize İstanbul 

Kadıköy’de bahçeli bir ev çıkar.

1950’li yıllarda gazetelerde sık sık çekilişler yapmakta, piyango düzenlemektedirler. O yılların en çok satan gazetelerinden Yeni Sabah Gazetesi’nin Ocak 1955 tarihli çekilişinde vermiş olduğu 1000 TL’lik büyük ikramiye şehrimiz Sorgu Hâkimi Muhsin Özdener’e isabet etmiş.(5)

1950’li yıllardan itibaren birbiri ardınca açılan özel bankalar da ‘’ikramiye çekilişleri’’düzenlemektedirler. Bankada hesap açtıran müşterilere yönelik bu tür çekilişlerde ikramiye olarak paranın yanı sıra müstakil ev, apartman dairesi, farklı hediyelerde verilmektedir. Kasım 1956’da Afyonkarahisar’da bir şube açan Türk Ticaret Bankası açılış münasebetiyle birçok ikramiye dağıtır.(6) Banka 1000 TL’lık hesap açtıranlara yönelik haftalık çekilişle apartman dairesi ve ikramiye dağıtırken Emlak Kredi Bankası ise 1967 yılında Afyon şubesi’nin açılışı münasebetiyle 30.000 TL’lık ikramiye dağıtır.

Milli Piyango’nun yılbaşı çekilişlerinde verdiği büyük ikramiyenin Afyonkarahisar’a ilk kez 1961’i 1962’ye bağlayan yılbaşında isabet ettiğini görüyoruz. O yılın büyük ikramiyesi olan 2 milyon TL,Afyonkarahisar ve Bursa’da satılan yarım biletlere isabet eder.(7)

Uzun yıllar 30 Ağustos Zafer Bayramı çekilişlerini Afyonkarahisar’da Kapalı Spor Salonu’nda ünlü sanatçıların katıldığı ve TRT’den yayınlanan programlarla yapan Milli Piyango İdaresi 2000’li yılların başından itibaren bu uygulamadan vazgeçti.

Milyarın ilk kez telaffuz edildiği, asgari ücretin 41 bin lira, çeyrek altının 9775 TL olduğu 1986 yılının ilk günlerinde Afyonkarahisar’ın bir köyünde çobanlık yapan Veli Yıldız’ın biletine 50 milyon lira isabet eder. Bilet yarım olduğu için 25 milyon lira ile yetinmek zorunda kalan Veli Yıldız’ın o günlerdeki yaşamı ‘’ Dağdan Gazino’ya’’ başlığıyla Milliyet Gazetesi muhabiri İbrahim Yüksel tarafından haber yapılır.7 Şubat 1986 tarihli habere göre Veli Yıldız, aldığı paranın 3 milyon lirasını eşit olarak 80 haneye dağıtır. Kalanı ile köye bir cami ve Kuran Kursu yaptırmak isteyen çoban, köyün yaşlılarının itirazı üzerine bu isteğinden

vazgeçmek zorunda kalır. Geriye kalan parasını gazinolarda yemeye başlar. (8)

Takibeden yıllarda da pek çok hemşerimiz bu tür çekilişlerden para, ev, araba sahibi olmuştur.

2000’li yılların başından itibaren Milli Piyango’da büyük ikramiye tutarı trilyonlarla telaffuz edilmektedir.

2003’ü 2004’e bağlayan yılbaşı gecesi yapılan çekilişte 10 Trilyon liralık büyük ikramiyenin isabet ettiği isimlerden birisi de Emirdağlı otobüs işletmecisi Necmi Yıldırım’dır. Necmi Yıldırım Eskişehir’de seyyar bayiden aldığı biletin  çeyrek olması sebebiyle 2,5 Trilyon Lira ile  büyük ikramiyenin de 4 ortağından birisidir. Bir kıyaslama yapabilmek için şu bilgiyi de verelim.2004 yılında Asgari Ücret 303 milyon TL,çeyrek altın ise 33 milyon TL idi.

Birkaç gün sonra Emirdağ’da bir kahvede gazetecilerle görüşen Necmi Yıldırım basın mensuplarına şunları söyler.

‘’Kimse yardım beklemesin, kimseye ev de alamam, kömür yardımı da yapamam. Geçmişte bende çok sıkıntı çektim. Yardım eden olmadı.’’(9)

Piyango Necmi Yıldırım’a da saadet getirmez. Ailesi ile arası bozulur.

Piyango Biletlerinde Afyonkarahisar

Piyango biletleri üzerinde çok farklı konular ve resimler kullanılmış olsa da Afyonkarahisar’ı hatırlatan en eski bilet 30 Ağustos 1940 tarihli. Üzerinde Utku Anıtı’nın çizimi olan bilet Zafer Bayramı özel çekilişi için çıkarılmış. Yarım bilet 1 Lira’dan satışa çıkarılan çekilişin en büyük ikramiyesi ise 60.000 Türk Lirası. Şunu da belirtmek gerek; Afyonkarahisar piyango biletleri üzerinde genellikle 30 Ağustos Zafer Haftası münasebetiyle yeralmış.

İlk olarak 30 Ağustos 1940 tarihli ‘’Zafer Piyangosu’’ adlı çekilişte biletlerin üzerinde Afyon Utku Anıtı’na yer verilmiş. Biletler o dönem için yüksek bir rakam olan 1 TL’den satışa sunulmuş.

Takip eden yıllarda 30 Ağustos 1948 tarihli ve üzerinde Atatürk’ün Kocatepe’de çekilmiş meşhur resmi bulunan bilet ¼ yani çeyrek bilet ve bedeli 1,5 Lira.

Üzerinde Utku Anıtı’nın resmi bulunan bir diğer bilet 30 Ağustos 1965 çekilişine ait.1/5 olan bilet 10 liradan satışa sunulmuş.

1977, 1981,1989 yılları Zafer Haftalarında yine Kocatepe ve Atatürk figürünün kullanıldığı biletler satışa sunulmuş.

30 Ağustos 1983 çekilişinde ise bu sefer Utku Anıtı ve kale sembolize edilmiş. Elimizdeki bilet ½ yarım bilet ve 400 Lira’dan satışa sunulmuş.

Milli Piyango’nun 29 Ocak 1988 çekilişinde ise İllerimiz Dizisi sebebiyle şehrimize yer verilmiş. Bu bilette de Utku Anıtı ve Kale sembolize edilen biletlerden tam olanı 5000 Lira’dan satışa sunulmuş.

30 Ağustos 1992 çekilişinde biletlerde yine Atatürk’ün Kocatepe fotoğrafı ve taarruz resmedilmiş.Tam biletin 100.000 TL olduğu bu çekilişte 1/5 bilet 20.000 TL’dan satışa çıkarılmış.

30 Ağustos 1993 çekilişinde anlaşılan o ki piyango biletlerinin tasarımcıları da sıkılmış olacaklar,  işin kolayına kaçarak 1983’te yaptıkları tasarımı aynen kullanarak bileti basmışlar. Bu çekilişte ½ yarım bilet 60.000 Lira’dan satışa sunulmuş.

1994 yılında Milli Piyango İdaresi bir jest yaparak 100.kuruluş yıldönümünü kutlayan Afyon Lisesi’ne biletlerinde yer vermiş. Bu jestte o yıllarda Cumhurbaşkanlığı makamında bulunan 9.Cumhurbaşkanımız Süleyman Demirel’in Afyon Lisesi mezunu olmasının da büyük payı vardır.

9 Temmuz 1994 tarihli çekilişte üzerinde Afyon Lisesi resminin bulunduğu 1/4 çeyrek bilet 30.000 Lira’dan satışa sunulmuş.

1990’lı ve 2000’li yıllarda Milli Piyango biletlerinde Utku Anıtı ve Kocatepe Anıtı figürü birçok kez yer buldu.

Afyonkarahisar Milli Piyango biletlerinde son olarak 2019 yılı 30 Ağustos çekilişinde Kale ve Anıtpark görünümün yanında Kocatepe Anıtı ile yer aldı. Farklı ve güzel bir tasarım olarak göze çarpan bu çekilişte tam bilet 40 TL’dan satışa sunulmuş.

Geçtiğimiz yıllarda özelleştirilen Milli Piyango İdaresi biletlerinde ilimiz görüldüğü gibi ancak Büyük Zafer ile yer bulabilmiş. Piyango biletlerindeki yolculuğumuz elbette bununla sınırlı değil. Kulüp, dernek ve çeşitli adlarla yapılan çekilişlere ait biletleri de yeri geldikçe burada sizlere tanıtacağım.