Osmanlı Devleti’nde Meclis, Kânûn-i Esâsî’nin ikinci defa yürürlüğe konduğu 23 Temmuz 1908 (10 Temmuz 1324) gününü ilk resmî millî bayram günü olarak kabul etmiştir. “İyd-i Millî” adı verilen bu bayram, Türk meclisleri tarafından kabul edilen ilk resmî bayramdır.
Osmanlı Devleti’nde 1909 yılından sonra ve Türkiye Cumhuriyeti döneminde de 1935 yılına kadar millî bayramlar ve bayram kutlamaları “İyd” olarak isimlendirilmiştir.
İkinci Meşrutiyet’in Osmanlı devlet yönetimine getirdiği yeni anlayışın tatbîkata konduğu günü unutmamak maksadıyla, 21 Ocak 1909’da (8 Kânûn-i sânî 1324) Ahmet Müfit Bey (İzmir mebusu) Osmanlı Beyliği’nin istiklâlini ilân ettiği 27 Ocak (14 Kânûn-i sânî 1299) gününün millî bayram günü olarak kabul edilmesi hususunda, Osmanlı Mebusân Meclisi’ne bir kanûn teklifinde bulunmuştur. Müfit Bey’in bu takriri 26 Ocak 1909 (13 Kânûn-i sânî 1324) günü yapılan on sekizinci oturumda görüşülmüştür.
Bu kanûn teklifinin görüşüldüğü sırada İstanbul Mebusu Hüseyin Cahit Bey; “Osmanlı döneminde bayram olarak kutlanacak pek çok gün vardır. Bizim için 10 Temmuz (1324) günü iftihar tarihidir. 10 Temmuz gününün bayram olmasını teklif ederim.”, diyerek II. Meşrutiyet’in ilân edildiği günün de millî bayram günü olarak kutlanmasını dile getirmiştir. Sinop Mebusu Yusuf Kemal Bey, “İyd-i millî bütün efkâr-ı millete şâmil olması ve herkesi kapsaması gerekir” bu sebep ile 10 Temmuz’un bayram olmasının uygun olacağını belirtir.
Millî bayram günü için, hangi önemli günün esas alınacağı Osmanlı Mebusan Meclisi’nde uzun tartışmalara sebep olmuş, millî anma günü olarak düşünülen Osmanlı Devleti’nin kuruluş tarihinin çok önemli olduğu vurgulanmasına rağmen, Osmanlı Devleti’nin rüşte kavuştuğu gün olan 23 Temmuz gününün millî bayram olarak kutlanmasının daha isâbetli olacağına karar verilmiştir.1
Afyonkarahisar’da 1911 Senesinde Yapılan Iyd-i Milli (Milli Bayram) Kutlamaları
Halk, II. Meşrutiyet’in ilânının bir bayram günü olarak kabul edilmesini memnuniyetle karşılar. Memnuniyetini memleketin dört bir yanında yapılan coşkulu kutlamalara katılarak gösterir. İyd-i Milli’nin 1911 senesi kutlamalarında Afyonkarahisar’da da çeşitli etkinlik ve kutlamalar yapılır.
Dönemin gazetelerine yansıyan bir habere göre 23 Temmuz 1911 günü Afyonkarahisar’da büyük bir kutlama töreni düzenlenir. İstanbul’da Fransızca olarak yayınlanan Stamboul gazetesinin Afyonkarahisar muhabirinin gönderdiği ve 27 Temmuz tarihli gazetede yayınlanan haberde Afyonkarahisar’da yapılan İyd-i Milli (Milli Bayram) kutlamaları şöyle anlatılıyor:2
“Bu bayram (II. Meşrutiyet’in ilanı) dün şehrimizde daha önce görmediğimiz bir şekilde ve coşkuyla kutlandı. Hükümet Konağı’nda (alaturka) saat 05.00'te resmi bir tören düzenlendi. Mutasarrıf ve askeri komutan şeref locasında yerlerini almışlardı. Yanlarında belediye başkanı Abdullah Bey, jandarma komutanı, mahkeme başkanı, savcı ve diğer birçok sivil ve askeri yetkililer vardı. Polis memurları, askerler ve çeşitli okullardan öğrenciler tören kortejini oluşturdu.
Şehrimizin mutasarrıfı Ali Haydar Bey ilk sözü alarak anlamlı bir konuşma yaptı. Sıra şehrimizin belediye başkanı Serhadlı Abdullah Bey'e geldi. O da coşkulu bir dille uzun bir konuşma yaptı. Konuşması sık sık alkışlarla kesildi.
Biraz sonra kürsüye İdadi Okulu adına konuşan genç Hamit Bey geldi. Daha sonra “Yaşasın Meşrutiyetin Sultanı” sloganları atıldı. “Yaşasın 23 Temmuz”. Yaşasın Anayasa” sloganlarının ardından askeri bando, marşlar çaldı.
Törenin ardından vali hükümet konağında, askeri komutan, belediye başkanı, farklı rütbeli subaylar, memurlar, mali kurum temsilcileri, ileri gelenler ve tüccarlar tarafından yapılan tebrikleri kabul etti. Misafirlere sigara, şuruplar ve tatlılar ikram edildi.
Akşam saatlerinde kent hayranlık uyandıran bir görüntü sergiledi. Bayraklar havada dalgalanıyordu. Aydınlatmalar muhteşemdi.”
“Iyd-i Milli” den “Milli Bayram”a
‘İyd-i Millî’nin, devlet erkânınca millî bir bayram olarak kutlanması 1925 yılına kadar devam etmiş, ancak halk bu geleneği 1935 yılına kadar sürdürmüştür. ‘İyd-i Millî’nin, resmî statüsü ise 1935 yılına kadar yürürlükte kalmıştır. 27 Mayıs 1935 tarih ve 2739 sayılı kanûnun 4. maddesi gereğince resmî bayram olmaktan çıkarılmıştır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ikinci çalışma yılının ilk toplantısı ve 24. oturumu Meclis Başkan Vekili Hasan Fehmi Bey başkanlığında açılmış (23.4.1921), bu toplantının 3. celsesinde yalnızca, 23 Nisan 1920 gününün ‘İyd-i Millî (Millî bayram) olarak kutlanması hususunda Saruhan Mebusu Refik Şevket Bey ve arkadaşlarının verdiği kanûn teklifinin görüşüleceği mebuslara duyurulmuştur.
İçel Milletvekili Şevki Bey de aynı mahiyette bir kanûn teklifinde bulunmuş, her iki kanûn teklifi de 23 Nisan 1921 günü yapılan meclis oturumunda gündeme alınarak görüşülmüştür. Bu görüşme sırasında Bolu Milletvekili Tunalı Hilmi Bey, “âyad” kelimesi yerine “bayram” kelimesini koyarak Türkçe yapalım demesi üzerine, bu teklif kabul edilmiş “Millî Bayram” olarak düzeltilmiştir. Böylece “‘iyd” kelimesi tarihteki yerini almıştır.3
Bizde Osmanlı Devleti’nde meclis tarafından, Kânûn-i Esâsî’nin ikinci defa yürürlüğe konduğu 23 Temmuz 1908 (10 Temmuz 1324) gününün İyd-i Milli (Milli Bayram) olarak kabul edilmesiyle, Afyonkarahisar’da da bu kapsamda yapılan büyük hazırlıklarla gayet coşkulu ve heyecanlı kutlamalar yapıldığını eski bir gazete haberinden öğrenmiş bulunuyoruz.
Dip Notlar:
1 Iyd-i Milli (Milli Egemenlik Bayramı) maddesi, Yazan: Necati Fahri TAŞ, Atatürk Ansiklopedisi (24/09/2024 tarihinde https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/iyd-i-milli/?pdf=3596 adresinden erişilmiştir.)
2 “NOTES D'AFION-CARAISSAR, La fête nationale ottomane”, Stamboul Gazetesi, 27 Juillet 1911, Jeudi, s.3
3 Iyd-i Milli (Milli Egemenlik Bayramı) maddesi, Yazan: Necati Fahri TAŞ, Atatürk Ansiklopedisi (24/09/2024 tarihinde https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/bilgi/iyd-i-milli/?pdf=3596 adresinden erişilmiştir.)
