Batı Kaynaklı Haritalarda Afyonkarahisar İsminin Farklı Yazılış Şekilleri (1525-1918)

Şehrimizin tarihine ilişkin önemli kaynakların arasında tarihi haritalarında olduğunu söylemek sanırım yanlış olmayacaktır. Afyonkarahisar şehrimizin adının eski dönem haritalarında nasıl geçtiğini anlamak için ortaçağdan günümüze kadar yapılmış olan haritalardan yararlanmak, bu haritaları araştırmak ve incelemek, şehrimizin geçmişinin izlerini sürmek için bize gayet faydalı bilgiler sağlamaktadır. 

Bunun için 16. Yüzyıldan 20. Yüzyıl başlarına kadar çizilen ve çeşitli kütüphane ve koleksiyonlarda mevcut olan haritaları tarayıp ortaçağdan günümüze şehrimizin isminin haritalara nasıl kaydedildiğini araştırarak öğrenmeye çalıştık. Tekrarlara düşmemek için pek çok harita içerisinden şehrimizin isminin farklı yazılış ve telaffuzlarını gösterenleri bu yazımıza aldık. Yazılış şekillerini aynen aktardık.

Konuyla ilgili ulaşabildiğimiz en eski tarihli harita Fransa’nın Strasbourg şehrinde 1525 senesinde yayınlanmış “Tabu Asiae Minoris” başlıklı Küçük Asya haritasında şehrimizin adını “Charaziaſar” olarak görmekteyiz.

-Venedik’te 1564 senesinde Gravürcü Paulo Forlani ve haritacı Giacomo Gastaldi (1500-1566)  tarafından yayınlanan “La Natolie et Caramanie Origine Des Ottomans” adlı haritada ise şehrimizin adını “Saibea caraisare” olarak, (Not: Bilindiği üzere Afyonkarahisar’ın eski isimlerinden biri de Sahib-i Karahisar’dır.)

-1570’ler de hazırlanıp 1650 yılı civarı Venedik’te yayınlanan Stefano Scolari’nin haritasında “Carasari”

-1570 ‘te Giacomo Gastaldi’nin Venedik’te yayınlanan “Il Vero Disegno, della provincia della Natolia &c. Caramania” adlı haritasında “Saibea Caraiſere”

-1574’te Haritacı, yayıncı ve matbaacı Giovanni Francesco Camocio (1501?-1575) tarafından Venedik’te yayınlanan “Viaggio da Venetia a Costantinopoli per mare; Viaggio da Ragusi a Costantinopoli per terra” adlı haritada“Saibeacaraiſere”

-1619’da Amsterdam’da yayınlanan Jodocus Hondius’un (1563-1612) “Natoliae Sive Asia Minor” adlı haritasında “Saibeacaraiſare”

-1634’te Willem Janszoon Blaeu (1571-1638)  tarafından Amsterdam’da yayınlanan “Natolia, quae olim Asia Minor” adlı haritada “Saibea caraiſare”

-1673 yılında Paris’te yayınlanan ve André Daulier Deslandes’in ( 1621 -1715) 1665 yılında çıktığı İran seyahatinin anlatıldığı kitapta bulunan “Carte du voyage du sieur Daulier Deslandes en Perse (1665)” adlı haritada “Aphium Karassar”

-1686’da Giacomo Cantelli da Vignola ve Giacomo Giovanni Rossi (1627-1691) tarafından Roma’da yayınlanan “Natolia Detta anticamente Asia Minore” adlı haritada ilginçtir “Aphion Carasar ve Saibeia Caraisare” şeklinde iki ayrı yer halinde,

- 1698’de Don Francisco De Afferden tarafından Amsterdam’da yayınlanan “Turquie en Asie” adlı haritada “Aphiom”

-1701 ‘de Guillaume De L'Isle (1675-1726) tarafından Paris’te yayınlanan “Carte De La Turquie De L'Arabie et De La Perse” adlı haritada “Aphiom Kara-hissart”

-1720’de Nicolas de Fer (1646-1720) / Guillaume Danet tarafından Paris’te yayınlanan “L'Empire Des Turcs, En Europe, En Asie, et En Afrique” adlı haritada “Karahissart”

-1724’te G. de l'Isle tarafından yayınlanan “Carte Des Pays Du Levant” adlı haritada “Carachere”

-1729’da Herman Moll (1654-1732) tarafından Londra’da yayınlanan “Turkey in Asia or Asia Minor &c. Agreeable to Modern History” adlı haritada “Ephiom”

-1730’da Nüremberg’te yayınlanan Johann Baptist Homann’ın  (1663-1724) “Imperium Turcicum in Europa, Asia, et Africa Regiones Proprias, Tributarias, Clientelares sicut et omens ejusdem” adlı haritasında “Aphiom Carahiſsar”

-1770’te Paris’te yayınlanan Le Rouge, Georges-Louis’in (1712-179.) “L' Archipel, la Grece, la Morée et partie de la Natolie” adlı haritasında “Asiom”

-1780’de Venedik’te yayınlanan Paolo Santini’nin (1729-1793) “Turquie D'Europe” adlı haritasında “Aphiom”

-1791’de Londra’da yayınlanan de la rochette, Louis S.’nin (1731-1802) “Greece, Archipelago and Part of Anadoli” adlı haritasında “Afiom-kara hisar”

-1801’de John Cary (1755-1835) tarafından Londra’da yayınlanan “A New Map of Turkey In Asia, Divided into its Provinces” adlı haritada “Afiomkara-hisar”

-1808’de Londra’da Charles Smith tarafından yayınlanan “Turkey in Asia“ adlı haritada “Asiomkarahisar”

-1814 (1816 eki)’da Londra’da yayınlanan A. Arrowsmith’in “Outlines of the Countries Between Delhi and Constantinople “ adlı haritasında “Aufium Kara Hissar”

-1853’te Paris’te yayınlanan “Carte géographique de l'Asie Mineure” adlı A. De Bolotoff / Tchihatcheff haritasında “Afiyoum KARA HİSSAR”

-1854’te Gravenhage’de yayınlanan “Tooneel Van Den Oorlog In Het Oosten” adlı haritada “Assicum Karahissar”

-1860’ta Auguste-Henri Dufour (1795-1865) tarafından hazırlanıp Paris’te yayınlanan “Turquie D’Asie” adlı haritasında “Qara Hycar Afioun”

-1861’de New York’ta Alvin Jewett Johnson (1827 - 1884) & Ross C. Browning tarafından yayınlanan “Johnson's Turkey in Asia, Persia, Arabia, &c.” Adlı haritada “Afioom KaraHissar”

-1866’da New York’ta yayınlanan “Colton's Turkey in Asia and the Caucasian Provinces of Russia “ adlı G.W. & C.B. Colton haritasında “Afioun Kara-hisar”

-1877’de İspanya’da yayınlanan “Mapa de la Turquia Asiática Publicado” adlı haritada “Afium-Kara-Hissar”

-1910 yılında Almanca olarak yayınlanan “Asiatische Türkei” adlı haritada “Afiun Karahissar”

-1918’de Londra’da yayınlanan “Philips Strategical map of Mesopotamia and Asia minor” adlı G. Philip and son, haritasında “Afium Kara-hissar”… olarak haritalara kaydedilmiş olduğunu görmekteyiz. Bu örnekleri çoğaltmak mümkündür. 

Yukarıda da görüldüğü üzere eski haritalarda bugünkü “Afyonkarahisar” tam adını ilk olarak 1673 yılında Paris’te yayınlanan ve André Daulier Deslandes’in ( 1621 -1715) 1665 yılında çıktığı İran seyahatinin anlatıldığı kitapta bulunan “Carte du voyage du sieur Daulier Deslandes en Perse (1665)” adlı haritada “Aphium Karassar” şeklinde görmekteyiz.

Şehrimizin isminin onlarca farklı çeşitte yazılış ve telaffuzunun bulunduğu, batı kaynaklı bu harita örneklerinden de kolayca anlaşılmaktadır. Belki de başka hiçbir şehrin adının bu kadar farklı yazılış ve telaffuz şekli yoktur.

Dip Not:

ſ: Klasik dönem Latince küçük harf ve uzun okunan “s” harfi.