Bağımsız Devletler Topluluğu (BDT) 8 Aralık 1991 tarihinde Rusya, Ukrayna ve Belarus arasında imzalanan anlaşma ile kurulmuş uluslararası bir örgüttür. Bu ittifak ile Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği resmen yıkılmış oldu. Sonraki aşamada bu ittifak içerisindeki Devletlerin sayıları artmış olup, halen şu ülkeler BDT üyesi olmuşlardır:
Belarus, Ermenistan, Kazakistan, Kırgızistan, Rusya Federasyonu, Tacikistan, Özbekistan, Ukrayna, Türkmenistan, Azerbaycan, Gürcistan, Moldova ve Ukrayna…
Bu Devletlerin geçen yıl yaptıkları bir zirve toplantısında, 2026 yılının “Kültür Başkenti” olarak, Ermenistan’ın MEĞRİ kenti saptanıp ilan edilmiştir.
Bu kent Ermenistan sınırları içindedir ama, halkın ve kentteki yaşamın, Ermeni ve komşu Devletler de yaşayan halkların, bölgedeki Türklere son derece benzedikleri bir gerçektir,
***
Ermenistan'ın başkenti Erivan’a en uzak kentlerinden biri olan Meğri, ülkenin güneyinde yer alan Sünik ilinin İran sınırı yakınındaki bir kasabadır.
Meğri Aras Nehri üzerindeki İran sınırına bakan en güney ucunda yer almaktadır. 6 bine yakın bir halkın yaşadığı bu sakin, şirin şehir, halkının Ermenistan'ın ulusal sembolü olan narın yanısıra incir, ceviz ve hurma yetiştirdiği verimli bir vadide yer almaktadır.
Ilıman birk iklimin yaşandığı Meğri'de, ülkenin büyük bölümünün aksine meyva ve sebze üretimi yapılmakta, şarap imali ile ekonomiye katkı sağlanmaktadır. Ayrıca tarım ürünleri, Kasabadaki konserve fabrikaları ile pazarlanmaktadır.
***
Büyük İskender'in ölümünden sonra Telmessos bir süre Mısır Kralı Ptalomus'un egemenliğinde kaldıysa da daha sonra Roma İmparatorluğu'nun işgaline uğramış ve kentin adı bu dönemde “uzak diyar” anlamına gelen Meğri ismiyle anılmıştır.
Ermenistan, gelişmekte olan bir ülkedir ve 2021 İnsani Gelişme Endeksi'nde 85. sırada yer almaktadır. Başkenti ve en büyük şehri Erivan'dır; Gümrü, Vanadzor, Eçmiadzin ve Hrazdan ülkenin diğer önemli kentleridir.
Gence (Yelizavetpol) bölgesinin Zengezur kasabasında, bilinen Meğri adlı iki köy vardı:
Büyük Megri ve Küçük Megri. Sonra bu iki köy birleştirilmiştir. Bugünkü Ermenistan'da Sovyet iktidarı egemen olduktan sonra Batı Azerbaycan bölgesinde, 1930 yılında Meğri kenti kurulmuştur.
Selçuklu ve Azerbaycan Devletleri tarafından da yönetilen Ermenistan toprakları 1822 yılında Azerbaycan-Karabağ vilayetinin bünyesine dahil olmuştur.1828 yılında Türkmençay anlaşmasına göre de Azerbaycan'ın bünyesinde, Rusya'ya katılmıştır.
***
Meğri’de;
1831 yılında 1143 Azerbaycan Türkü, 1031 Ermeni,
1873 yılında 2997 Azerbaycan Türkü, 3010 Ermeni,
1886 yılında 2611 Azerbaycan Türkü, 4213 Ermeni,
1897 yılında 3998 Azerbaycan Türkü, 5765 Ermeni,
1922 yılında 1545 Azerbaycan Türkü, 6370 Ermeni,
1926 yılında 1985 Azerbaycan Türkü, 6517 Ermeni,
1931 yılında 2329 Azerbaycan Türkü, 7097 Ermeni yaşamıştır.
1918 yılı yaz mevsiminin başında aşrı milliyetçi Ermeni militanları Azerbaycan Türklerini katletmeye başlamışlar yüzlerce Türk’ü katletmişlerdir. Bununla da yetinmeyip Merzeğat, Tuğut, Nüvedi, Eynezur, Lehvaz, Tey, Konut, Birinci Vartanizor, İkinci Vartanizor, köylerini yakıp yıkmışlardır.
Azerbaycanlılar Megri ilçesi sınırlarında 1988 yılına kadar, Vartanizor, Aldərə, Leh-Vaz, Maralzemi köylerinde, 1991 yılına kadar da sadece Nüvədi köyünde sadece Azerbaycan Türkleri yaşamıştır.
Ağustos 1991'de Ermeni askeri birlikleri, Rusya'nın desteğiyle Ermenistan'daki köylerde yaşayan 1700 Azerbaycan Türk’nü sınır dışına çıkarmıştır.
***
Megri sözcüğü Ermeni dilinde "bal" ve "tatlı" anlamına gelmektedir. Ancak, bazı araştırıcılar Megri toponimi aslının "Miğri" olduğunu ve bu adın Miğrı dağından kaynaklandığını yazmışlardır. Azerbaycanlı yazar Hidayet, Megri toponiminin ilk şeklinin Mığrı olduğunu ve bu toponimin Türk aşiret adından kaynaklandığı gösteren yazar: "Eski Mığrı Azerbaycan Türk kavminin adıdır. “Mıkır” giderek Miğrı olup “ı” ünlüsü “r” ünsüzü yer değiştirmişlerdir.
Azerbaycan Türkü olan Q.Kazımov diyor ki; “Benim gençliğimde hem yerel halk, hem de komşu Nahçıvanlılar, Zəngilanlılar ve Qafanlı'lar bu bölgeye Mığrı diyorlardı. XX. yüzyılın ilk yirmili yıllarına kadar edebiyatta ve arşiv belgelerinde "Mığrı" kullanılmıştır. Sovyetlerin oluşumundan sonra resmi konuşmalarda, basında "Megri" denilmeye başlandı. Geçen yüzyılın sonlarında Azerbaycan basınında da "Mehri" yazılıyordu. Toponimin tarihi köküne bakınca yine çarpıtıyoruz. Mevcut adları onarmak, Azerbaycanlılaştırmak yerine Farslaştırıyoruz. Ayrıca toponimin asıl adı ne "Megri"dir, ne de "Mihr" Mığrıdır! Kadim Azerbaycan Türkü'nün adıdır.
Q. Kazımov, Megri toponiminin bir kısmında Mırğı biçiminde yazıldığını göstererek, eski Türk yazıtlarında "bal" anlamında da işlenen Mir, "ballı" anlamında işlenen mırlığ sözleri var. Balın Latincede mel, mellisa, Fransızca miel, Moğol dilinde bal, Rusça med, Hakas Türkçesinde mööt şeklinde yazılmaktadır.
Meğri-Mığrı toponiminin Ermeniceye uygun hale getirilmiş biçimidir.
Ancak, bilinen geirçek odur ki, MEĞRİ kadim bir Türk Yurdudur…Bu itibarla Bağımsuz Devletler Topluluğunun bu yurdu içinde bulunduğum yıl, Topluluğun Kültür Başkenti olarak ilan etmiş olması çok önemli ve anlamlıdır.
***
Öte yandan Muğla ilimize bağlı olan Fethiye ilçemizin tarihteki bir adı da Meğri’dir.
Antik dönemde ”Işık Yurdunun insanları” anlamına gelen Likyalılar bu kente sahip olmuş ve Telmessos adıyla anılmıştır. Telmessos (yani Fethiye) M.Ö.545 (6. YY.) tarihinde Perslerin egemenliğine girmiş, kent IV.yüzyılda Büyük İskender’e teslim olmuştur. Büyük İskender’in ölümünden sonra Telmessos bir süre Mısır Kralı Ptalomus’un egemenliğinde kaldıysa da daha sonra Roma İmparatorluğu’nun işgaline uğramış ve kentin adı bu dönemde “uzak diyar” anlamına gelen Meğri (Makri) ismiyle anılmıştır. Roma İmparatorluğunun ikiye bölünmesinden sonra Fethiye (Meğri) Doğu Roma/Bizans İmparatorluğunun sınırları içinde kalmıştır. 1282 yılında Menteşe Beyliğinin kurucularından Menteşe Bey, Meğri’yi Bizanslıların elinden almıştır. 1424 yılında ise Osmanlı topraklarına katılmış olan bu kent, Osmanlı döneminde halk arasında Beş kaza diye anılmıştır. Meğri (Makri); 1874 yılında Menteşe Beyliğine bağlı bir kaza haline dönüştürülmüştür.
27 Şubat 1914 tarihinde Yzb. Fethi Bey ile Yzb. Sadık Bey’ler, “Muaveneti Milliye” isimli Bleriot tipi uçakla Şam’dan Kudüs yönüne havalanırlar ve Taberiye Gölü’nün güney doğusunda bulunan “Küfrüharib” kayalığına düşerler ve şehit olurlar. Seyahat, Fethi Bey için uçağın düşmesine kadar ciddi bir sorun olmazken, Nuri Beyin uçağı birçok sorunla karşılaşmıştır.
Fethi ve Sadık Bey’lerin cenazesi 28 Şubat 1914’te Şam’da Emeviye Camii’ndeki Selahaddin Eyyübi türbesinin avlusuna defnedilmiştir. Uçağın enkazı ise İstanbul’da askeri müzeye konulmuştur.
Cumhuriyetin kurulmasıyla beraber Muğla İline bağlanan Meğri ilçesinin adı 1934 yılında; şehit olan Fethi Bey’in ismine izafeten Fethiye olarak değiştirilmiştir
Meğri, Behçet Kemal Çağlar’ın şiirinde yer almışstır:
Arslan uçtu diye söylenir methi
Bu kutsal toprağın çocuğu Fethi,
Bak “Fethiye” oldu sayende, Megri,
Arslanım gölgende hürdür vatanın
