Gagauzlar Ve Gagauzya

Gagauzlar, öncelikle Moldova Cumhuriyeti olmak üzere Bulgaristan, Ukrayna, Romanya, Yunanistan ve biraz da Türkiye’de yaşayan, çoğunluğu Ortodoks Hristiyan olan bir Türk halkıdır. Gagauz adı ilk defa 1817 tarihli Rus nüfus sayımındaki belgelerde geçmektedir. Türkiye'de ilk olarak İstoyan Cansızov'un "Balkan Şib-i Ceziresinde Türkler" (Tarih-i Osmanî Encümeni Mecmuası, c.17, İstanbul 1328) adlı makalesinde Gagauzlardan bahsedilmiştir. Gagauzlar hakkında ilk önemli bilgileri veren Yaşar Nabi Nayır, Türk Gagauzlar olarak kaydettiği Gagauz adının, Gök sözcüğünden gelen Gaga sözüyle Oğuz adının birleşmesinden meydana geldiğini, bunun için de bu Türklere Gök-Oğuz denilebileceğini söyler. Yaşar Nabi Nayır'ın bu şekilde ortaya attığı Gök-Oğuz adı, yakın dönemlere kadar popüler bir adlandırma olarak kullanılmıştır.                
    Gagauzların kökeninin Oğuz kökenli bir Türk topluluğu olduğu bilinmektedir. Balkanlara ve bugünkü Ukrayna topraklarına ilk defa 11. yüzyıl civarında Asya'dan geldikleri, Peçenek, Uz (Oğuz), Kıpçak Türkleri ile aynı soydan oldukları düşünülmektedir. Konuştukları dil, Balkanlar’da konuşulmakta olan gerçek Türk dilidir.
Polonyalı bilim insanı Tadeusz Kowalski, Gagauzların kökenini üç tabakaya ayırır:
1- En eski tabaka, kuzeyden gelen bir Türk topluluğunun kalıntısıdır
2- İkinci tabaka Osmanlı’dan önce güneyden geleni bir gruptur.
3- Üçüncü tabaka Osmanlı devrinin Türk kolonilerinden ve Türkleşmiş unsurlarıdır.
Kowalski'nin tanımlamasına göre; Gagauz topluluğu içine güneyden katılan kitle, Gagauz dilinin karakteristik yapısını etkilemiştir. Gagauzların Hristiyanlığı'nın, kökeni Tuna ötesi olan, kuzeyden gelen eski tabakadan kaynaklandığı, Gagauzlarla büyük benzerlikleri bulunan Deliorman Türklerinin Müslümanlığı'nın ise güney kaynaklı olan "ikinci" ve "üçüncü" tabakadan kaynaklandığı düşünülmektedir.     
Gagauzların ilk tabakasını oluşturan boy veya boylar hakkında farklı görüşler ileri sürülmüştür. Buna göre Gagauzların en eski tabakasını, kuzeyden gelen Türk topluluğunu Çek tarihçi Jireçek Kumanlara, Bulgar tarihçi Mladenov Asparuh (İdil) Bulgarlarına ve Oğuzlara, Çek arkeoloğu Şkorpil kardeşler Asparuh Bulgarlarına, Bulgar Petko R. Slaveikov Peçeneklere ve Kumanlara, Romanyalı St. Georkesku Kumanlara ve Oğuzlara dayandırmaktadır.
    Yine Kowalski'nin güney kaynaklı olarak tanımladığı ikinci grup ise, Balaşçev'in Seyyid Lokman Oğuznâmesi'ne dayanarak ileri sürdüğü Paul Wittek'in ise Yazıcıoğlu Ali'nin Selçuknâmesi'ne dayanarak geliştirdiği II. İzzeddin Keykavus ve Sarı Saltuk ile Balkanlar'a geçen Selçuklu Türklerinin Hristiyanlaştırıldığı düşüncesine bağlanmaktadır.
    Üçüncü tabakanın ise, Anadolu'ya Müslüman Türklerden önce yerleşmiş ve çeşitli nedenlerle Hristiyanlaşmış Karamanlılardan bazı grupların, Osmanlı döneminde Balkanlar'a göç ederek Gagauz Türkleri ile kaynaşmaları sonucu ortaya çıktığı düşünülmektedir. 
    Çek K.Jireçek, 11. - 13. Yüzyıllarda  Balkanlar ve  Orta Avrupa'da derin izler bırakan Kumanların Gagauzların atası olduğunu düşünmektedir. Ayrıca Bulgar Petko R. Slaveikov ve Romanyalı St. Georgesku gibi bazı araştırmacılar da Gagauzların etnik yapısı üzerinde Kumanların çok büyük payı olduğunu ifâde etmektedirler.
    Gagauzca çoğunluğu Moldova'daki Gagauz Yeri Özerk Bölgesi'nde yaşayan Gagauzların konuştuğu dildir. Gagauzca, Oğuz grubuna bağlı bir Türk dilidir. Komşu dillerden birçok ödünç sözcük almasına rağmen bir Türkiye Türk'ü ile Gagauz Türk'ü kolayca anlaşabilir. Eskiden Gagauzca Yunan alfabesi ile yazılırdı; ancak 1957'de Kiril alfabesi kullanılmaya başlanınca Yunan alfabesinden vazgeçilmiştir. Moldova'nın bağımsızlığına kavuşması ve Gagauzlara özerklik verilmesinden sonra Türk alfabesi üzerine biçimlendirilmiş bir alfabe oluşturuldu.
    Gagauz kelimesinin Gök-oğuzdan türediğini düşünenler olduğu gibi, “Hak-oğuz” dan türediğini iddia edenler de vardır. Bugün yaklaşık 300 bin Gagauz, Moldova Cumhuriyeti içerisinde yaşamaktadır. Ki bu sayının önemli bir bölümü Bucak Bölgesindeki Özerk Gagauzya’dadır. Ukrayna'nın Odesa ve Zaporojye illerinde, Romanya, Kazakistan, Kırgızistan, Özbekistan ve Kabardey'de de Gagauzlar vardır. Örneğin Ukrayna’nın Kiev ve Odesa kentlerinde Gagauzların sivil toplum kuruluşları bulunmaktadır.
11. yüzyılda Balkanlara göç eden Gagauzlar Ortodoks Hristyanlığını kabul etmişler ve daha sonra Osmanlı yönetimi altında kalmışlardır. 18. ve 19. yüzyıllarda Balkanlarda başlayan ve bağımsız olma hedefini güden hareketler sırasında Bulgarların baskısına dayanamayan Gagauzlar, yılları arasında Tuna nehri üzerinden Rusya'ya göç etmişler ve Tuna bölgelerine ve Besarabya'ya yerleşmişlerdir. Moldova'da yaşayan ve Türkçe konuşan, Ortodoks Hristiyan Gagavuz halkının bir bölümü 19. yüzyılın başında Türk-Rus savaşları sırasında Bulgaristan'dan Moldova'ya gelmiş ve 1906 yılındaki 15 günlük bağımsızlık dönemi dışında, sırasıyla Rus, Romen ve Sovyet yönetimi altında yaşamışlardır.
    Çok sayıda tarihçi, etnograf ve dil uzmanları 13. yüzyılda Dobruca topraklarında idari merkezi Korbuna şehri olan "Dobruca Prensliği" veya "Uzi Eyaleti" adı altında kurularak iki yüzyıldan fazla yaşamış devlete sahip olan Gagavuzları Türk Dünyası'nın en orijinal halklarından biri olarak kabul etmektedirler.
    Köylülerin ayaklanması sonunda Komrat Cumhuriyeti'nin ilan edildiği 1906 yılındaki 15 günlük bağımsızlığın dışında Gagauz halkı, Rusya İmparatorluğu, Romanya, Almanya  ve Sovyetler Birliği'nin egemenliği altında kalmıştır.
     SSCB’nde demokrasiye yönelik değişikliklerin başlatıldığı 1980'lerin sonunda Gagauz aydınları çevresinde yer alan millî bilinç yayılmaya başlamış olup Gagauzların kültür ve ekonomik sorunlarının mevcudiyetini ileriye sürme imkânı ortaya çıkmıştır. Gagauz aydınlarının faal üyeleri, diğer etnik azınlıkların gayretlerini de birleştirip 1988 yılında "Gagauz Halk Hareketi"ni başlatmışlardır.
    1989 Mayıs ayında ilk kongresini yapan "Gagavuz Halkı" adlı hareket, güney Moldova'da başkenti Komrat olmak üzere kurulacak özerk Gagauz Cumhuriyeti'nin kendi kültürel ve ekonomik işlerini büyük ölçüde kontrol etmekle birlikte, Moldova'ya bağlı özerk bir yönetim talebinde bulunulmuştur. Gagauzya’da İlkokul, ortaokul ve lise düzeyinde eğitim veren 55 okul bulunmaktadır. Ayrıca T.C.’nin maddi ve manevi distekleriyle Komrat Devlet Üniversitesi kurulmuş olup,bu Üniversite bana önce “Fahri Doktora” vermis, daha sonra “Fahri Profesör” ünvanı vererek, taltif etmiştir.  
Komrat'ta TİKA'nın kurduğu yöredeki en önemli kültür merkezi niteliğinde olan Atatürk Kütüphanesi'nde bilimsel çalışma yapmak isteyenler için ilgili her türlü kaynak vardır. Çadır şehrinde de  Gagauz ana dilinde oyunların sahnelendiği Mihail Çakır adlı Gagauz Millî Tiyatrosu bulunmaktadır..
    Gagauzya Başkenti Komrat şehrinde, Çadır, Vulkaneşti şehirlerinde ve Komrat'a bağlı olan Beşalma köyünde, Gagauz tarihi ile ilgili önemli bir kaynak niteliğinde olan  müzeler bulunmaktadır. Ayrıca okul kütüphanelerinden bağımsız  45 kütüphane vardır.
Düz Ava ve "Kadınca" adlı Gagauz halk oyunları ve musikisi konuları ile ilgili faaliyette bulunan topluluklar vardır ve ben “Kadınca” topluluğunu Türkiye’deki festival davet ederken, Müteveffa Dionis Tanasoğlu ile o tarihte yeni evlenmiş olduğu eşi Lübov hanımı da grupla birlikte Türkiye’de konuk etmiştim.
1994 yılında Türkiye Cumhuriyeti Gagauz Bölgesinin içme suyu ve sulama projesinin gerçekleştirilmesi için 35 milyon dolarlık kredi açmıştır. Bu ve benzeri konularda Gagauzya’nın refaha ulaştırılması hususunda eski Cumhurbaşkanımız Sayın Süleyman Demirel’in yaptığı katkılar saymakla bitmez!...Sayın Demirel’in görkemli bir büstünün, Komrat’ta yer almasının nedeni budur.
Gagauzya'da Yönetim, Moldova Cumhuriyeti Anayasası, "Gagauz Yeri Özel Hukuki Statüsü" Kanunu, Gagauz Ana Kanunu ve Gagauz Halk Topluluğunun çıkardığı yerel kanunlara göre yürütülmektedir. Moldova Cumhuriyeti'nin, bağımsız devlet olarak statüsü değiştirildiği takdirde, Gagauz halkı kendi kaderini tayin etme hakkına sahiptir. Gagauzya; siyaset, ekonomi ve kültür konuları ile ilgili sorunları Gagauzya Özel Hukuki Statüsü Kanununun verdiği yetkiler çerçevesinde bağımsız olarak çözmektedir. Gagauzya, kendi millî simgelerine sahiptir, arması, bayrağı ve marşı vardır. Ancak Gagauzya'nın özerkliğin getirdiği tam yetkilere sahip olduğunu söylemek güçtür. Örneğin hâlen kendi bütçesini yapamamakta, harcamalarını merkezi bütçenin izni dahilinde yapabilmektedir.
Gagauzya Başkanı dört yıl için halk tarafından seçilir. Gagauzya Başkanı, aynı zamanda Moldova Cumhurbaşkanı'nın kararı ile Moldova Cumhuriyeti Hükûmet Üyeliği yapmaktadır. 
    Gagauzya'nın daimi icraat organı Yürütme Kuruludur. Gagauzya Başkanı tarafından önerilerek Halk Meclisi tarafından dört sene için tayin edilir. Yürütme Kurulu Halk Meclisine yasa taslağı gönderme veya o konuda yasa çıkarılmasını isteme hakkına sahiptir.
Gagauzya'nın idari birimleri (bakanlık) Daire Başkanları, aynı zamanda Moldova Cumhuriyeti'nin ilgili Bakanlıkları ve makamları gibi kurumların üyeleridir.Gagauzya'nın üst temsil organı yerel kanunları çıkarma hakkına sahip olan Halk Topluşu (meclisi) dir. Gagauzya'ya dahil olan her yerleşim yeri Halk Topluşu'nda en az bir millet vekili ile temsil edilmektedir. Halk topluşundaki milletvekili sayısı 34 tür.
    Gagauzlar, 21 Ağustos 1990'da Komrat’ta Özerk Gagauz Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni, ilan ettiler.Bu karar, Moldova Yüksek Sovyeti tarafından iptal edildi. 25 Ekim 1990'da , Gagavuz Cumhuriyeti'ni oluşturmaya yönelik seçimler yapıldı ve Stepan Topal Cumhurbaşkanı seçildi. Ama bu eylem Moldova Cumhuriyeti tarafından önlendi ve geçersiz kılındı. Moldova Meclisi 23 Aralık 1994 tarihinde "Gagauz Yeri "Özel Hukuki Statüsünü yasa olarak çıkardı. Yasaya göre, Gagauzlara Moldova Anayasası'na ters düşmemek şartıyla, çeşitli sahalarda yasa çıkarma hakkı verildi. Gagauz Yeri'nin en yüksek mercii Başkandır ve Gagauz Yeri'nin tüm makamları Başkan'a bağlıdır. Gagauz Yeri'nin Resmî dili Gagauzca, Rumence ve Rusçadır. Gagauzlara özel statü tanıyan bu yasaya göre, Millet Kongresi, kültür, bilim, eğitim, iskan, belediye hizmetleri, sağlık, spor, bütçe, ekoloji, finans ve ekonomi alanlarında Moldova Anayasası'na ters düşmemek kaydıyla kanun yapmaya yetkili kılınmıştır. 
    Gagauz Bölgesi'nin ilk serbest girişimcilik bölgesi olan Valkaneş Sanayi Parkı 143,7 hektarlık arsaya sahip olarak Moldova Cumhuriyeti'nin güneyinde üç ülkenin (Moldova, Romanya, Ukrayna) kavuştuğu yerde bulunmaktadır
    Gagauzya'nın  çoğunluğunu Gagauzlar oluşturmakla birlikte hem Rusya’nın etkisi hem Moldova içerisinde özerk bölge olması nedeniyle diğer milletlerden insanlar da yaşamaktadır. Örneğin Gagauzlar nüfusun %83'ünü oluştururken Moldovanlar %4,7; Bulgarlar %4,9; Ruslar %3,2 ve Ukraynalılar %2,5'ini oluşturmaktadır.