Doğu Akdeniz Üniversitesi Kıbrıs Araştırmaları Merkezi 21-23 Nisan 1999 tarihlerinde “İz Bırakan Kıbrıslı Türkler” ana başlığı altında bir sempozyum düzenlemiş, beni de davet etmişlerdi. Bu sempozyumda, bilim dünyasının tanınmış bilginlerinden Niyazi Berkes konuşulacak, onunla ilgili bildiriler sunulacaktı. Daha önce adını işittiğim, ama kimliği ve kişiliğini pek bilmediğim bu zatın “Asya Mektupları” adlı, seyahat anılarını içeren kitabı ile ilgili bir bildiri hazırlayıp sunmuş ve bu vesileyle de onu bütün yönleriyle tanıyabilme şansını elde atmiştim.
Sempozyumda İsmail Bozkurt, Prof.Dr.Fikret Berkes, Andre Dirlik, Prof.Dr.Tarık İsmail, Prof.Dr.Emre Kongar, Harid Fedai, Doç.Dr.Ayhan Aktar, Mete Çetik, Oğuz Yorgancıoğlu, Prof.Dr.Kurtuluş Kayalı, Fahri Aral, Prof.Dr.Oğuz Adanır, Ali Nesim, Prof.Dr.Doğan Özlem, Ruşen Sezer, M.Sabri Koz ve ben iki gün süren sempozyumda bildirilen sunmuştur.
Niyazi Berkes 21 Ekim 1908 tarihinde Kıbrıs’ın başkenti Lefkoşa’da doğmuştu. Ünlü bir Sosyolog Bilim insanı olarak Dünyanın çeşitli ülkelerinde bulunmaş, 18 Aralık 1988 tarihinde İngiltere’de vefat etmiştir.
Kendisiyle yapılan bir söyleşide belirttiği gibi, adını Resneli Niyazi Bey'den, ikiz kardeşi ise Enver Paşa'dan almıştır. İlk ve orta öğrenimini Kıbrıs’ta yapmış, 1927 yılında İstanbul Erkek Lisesinden mezun olmuştur. Yüksek öğrenimini İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Felsefe Bölümünü görmüş, buradan da 1931 yılında mezun olmuştur.
Kısa bir süre İstanbul'da özel bir lisenin ortaokul kısmında tarih öğretmenliği yapmış, sonra Ankara'da Türk Ocakları binasında açılan Halkevi kütüphanesinde çalışmıştır.
Türk Maarif Cemiyetinin Ankara Yenişehir'de kurduğu ortaokulun ilk müdürü olmuş, ama bu okulun daha çok ayrıcalıklı kişilere hizmet ettiğini anlayınca, sonraları TED Ankara Koleji adını alacak olan bu okuldaki görevinden istifa etmiştir.
Darülfünun reformunu müteakip 1933 yılında İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakütesinde sosyoloji asistanı olarak göreve başlamıştır.
1934 yılında yedek subay olarak askerliğini yaptıktan sonra, Şikago Üniversitesi sosyoloji bölümünün bilimsel araştırmalar için burs davetiyle Amerika Birleşik Devletleri`ne gitmiş, 1939'da Türkiye'ye dönerek, Ankara Üniversitesi DTCF’nde sosyoloji doçenti olarak göreve başlamıştı. Ne var ki o yıllarda Türkiye’de sağ-sol çatışmaları vardı ve Niyazi Berkes de "solculukla" ve "komünistlikle" suçlanmıştı. 1948’de birilerinin ellerinde tırpan vardı!.. Pertev Naili Boratav ve Behice Boran gibi değerli hocalarla birlikte Niyazi Berkes de görevinden uzaklaştırılmış idi…
1952'de Kanada McGill Üniversitesinde İslam Araştırmaları Enstitüsü'nde önce misafir profesör olarak göreve başladı. 1956'da Profesör oldu. Burada Türkiye'nin tarihsel ve toplumsal gelişimiyle ilgili çok sayıda araştırma yaptı. Türkiye'de ilk köy monografisini yapan bilim insanlarından idi. 1975 yılında emekliliğinin ardından İngiltere’ye yerleşti.
Berkes yayımladığı kitaplarının yanısıra dönemin Aylık Siyasal Bilgiler (Mülkiye), Ülkü, Yurt ve Dünya, A.Ü. DTCF Dergisi, Ant, Tan, Vatan gibi dergi ve gazetelerinde toplumsal ve güncel sorunlarla ilgili yazılarıyla da dikkati çekmiştir. Ancak 1930’lu ve 1940’lı yıllar, Türkiye açısından birçok sosyo-politik ve ekonomik huzursuzlukla dolu yıllardır. Bu yılların, zamanın entelektüel ve aydınları üzerindeki siyasal baskıları da azımsanmayacak kadar fazladır. Bu nedenle, döneminin birçok düşün insanı gibi Berkes’in de fikir ve ifade özgürlüğü kısıtlanmaya başlamıştır. Zira Berkes’in yazılarıyla eleştirdiklerinin başında zamanın resmi makamlarının anti-demokratik tutum ve politikaları, yönetici ve sivil egemen sınıflar içinde yerleşmiş ve 1940’larla tekrar yükselişe geçmiş muhafazakâr kesimler ve bunların bir takım girişimleri gelmektedir.
O arada Mediha Esenel hanımla evlenmiş ve bu evliliğinden 1945 yılında oğlu (Prof. Dr.) Fikret Berkes Dünyaya gelmiştir.
Yazıp Yayımladıkları
Berkes Türkiye'nin Osmanlı İmparatorluğu döneminden başlayarak yaşadığı süre içerisinde geçirdiği değişimler üzerine araştırmalar ve kuramsal toplum bilimi çalışmaları yaptı. Gelenekselliğin değişmemek olduğunu belirterek, geleneksellikte hiçbir yeniliğe yer olmadığını savundu. Osmanlı Devleti'nde yeniçerilerin dönüşümünü ve Osmanlı'ya etkilerini toplum bilimsel olarak açıklamaya çalıştı. Sekülerleşmenin birinci adımı olarak Tanzimat'tan söz ederek, ekonomik başarısızlığın hukuki başarısızlığa neden olduğunu belirtti.
1942 yılında yazdığı Bazı Ankara Köyleri Üzerine Araştırma adlı alan çalışması toplum bilimi alanında Türkiye'de yayımlanan ilk monografilerden biridir. Ziya Gökalp'ın denemelerinden yaptığı çevirileri Turkish Nationalism and Civilization adlı bir kitapta toplayıp 1959 yılında İngiltere’de yayımlamıştır.
Kitapları
1.Propaganda Nedir? (1942)
2.Siyasi Partiler (1964)
3.İki Yüz Yıldır Neden Bocalıyoruz? (1964)
4. Batıcılık, Ulusçuluk ve Toplumsal Devrimler (1965)
5.Arap Dünyasında İslamiyet, Milliyetçilik ve Sosyalizm (1969)
6.Türkiye İktisat Tarihi Cilt 1, Cilt 2 (1969,1970)
7.Türk Düşününde Batı Sorunu (1975)
8.Atatürk ve Devrimler (1982)
9.Teokrasi ve Laiklik (1984)
10.Felsefe ve Toplumbilim Yazıları (2017)
11.Unutulan Yıllar (2017)
12.Asya Mektupları (2017)
Hakkında Yazılanlar
Kuşkusuz Niyazi Berkes hakkında da çok yazılar yayımlanmış, bütün yönleriyle değerlendirilmiştir. Hakkındaki yazılar ve düşünsel temelleri şu başlıklarla özetlenebilir:
Çağdaşlaşma ve Sekülerleşme Anlayışı: Berkes, çağdaşlaşmayı sadece Batılılaşma değil, aklın ve bilimin rehberliğinde kutsal kuralların toplumsal ve hukuki alandaki etkisinin azalması olarak görür.
Temel Eseri: "Türkiye'de Çağdaşlaşma": Bu eser, Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Türk modernleşmesinin tarihsel ve sosyolojik analizini yapan en kapsamlı çalışmalardan biri kabul edilir.
Kemalist Duruş: Atatürk devrimlerini desteklemiş, ancak Atatürk sonrası dönemi Kemalist çağdaşlaşmadan bir geriye dönüş olarak değerlendirmiştir. Batı emperyalizmine karşı bağımsızlıkçı bir tutum sergilemiştir.
DTCF Olayları ve Sürgün: 1940'larda Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi'ndeki baskılar sonucu görevinden ayrılmak zorunda kalmış ve çalışmalarına Kanada'da devam etmiştir.
Temel Düşünsel Çerçeve ve Çağdaşlaşma
Berkes'e göre çağdaşlaşma, sadece teknik bir ilerleme değil, "kutsallaşmış gelenek boyunduruğundan kurtulma" sürecidir.
Türkiye’de Çağdaşlaşma: Berkes'in en ünlü eseri olup, Türk modernleşmesini 18. yüzyıldan itibaren bütüncül bir perspektifle ele alır.
Laiklik Anlayışı: Laikliği sadece din ve devlet işlerinin ayrılması olarak değil, toplumsal hayatın dini dogmaların baskısından kurtulup akılcı ve insani temellere oturması olarak tanımlar.
Kemalizm ve Sol Düşünce: Berkes, "sol Kemalist" bir çizgide değerlendirilir. Batı emperyalizmine karşı duruşuyla anti-kapitalist ve anti-emperyalist akımları etkilemiştir.
Düşüncelerinden ve yazılarından etkilendiği kişiler: Şinâsi, Namık Kemal, Ali Suâvi, Ziya Gökalp, Sabahattin Ali, Muhammed Reşîdî…
