Yazanlar: Melek Taşpınar - Betül Makamcı - Betül Ecem Korumak - Muhammet Öztürk
100 Yıl Önceki Tayyare Bayramı’nı Ne Kadar Biliyoruz?
26-30 Ağustos tarihleri ülkemizde Zafer Haftası olarak kutlanmaktadır. 26 Ağustos 1922’de Afyonkarahisar’ın Kocatepe mevkiinden başlayan Büyük Taarruz harekâtı, ardından 30 Ağustos 1922 tarihinde gerçekleşen Başkomutan Meydan Muharebesi, 9 Eylül 1922’de İzmir’in kurtuluşu ile gerçekleşen olaylar silsilesi tarihimizde “ZAFER” kelimesi ile anlam bulmuştur. 100 yılı aşkın süredir Zafer’i kutluyoruz. İşte, bu tarihi süreç içinde Zafer Bayramı’nın aynı zamanda TAYYARE BAYRAMI olarak kutlanmaya başlandığı bir dönem vardır. Cumhuriyet’in ilk yıllarına denk gelen bu dönemde ülkede bir havacılık seferberliğinin başlatıldığını görüyoruz. İşte, bu yazı bu seferberliğin tarihi aktarımıdır.
***
İşgal döneminde bir ülkenin kurtuluşu ve korunması için tayyareciliğin ne kadar önemli olduğu açıkça görülmüştür. Türkiye Cumhuriyeti Devleti’nin kurulması ile de 1925 yılında havacılık ile ilgili kurumsal adımlar atılmış ve Türk Tayyare Cemiyeti kurularak Mustafa Kemal Paşa’nın eski yaverlerinden Bolu Milletvekili Cevat Abbas (Gürer)’ın başkanlığında faaliyetlerine başlamıştır. Cemiyetin amacı havacılığın askeri, ekonomik, siyasi ve sosyal önemini tanıtmak, bu alanda ihtiyaç duyulan maddi ve manevi kaynağı temin etmek olmuştur. Bu kurumun adı 1935 yılında Türk Hava Kurumu olacaktır. Cemiyetin kurulmasından sonra Mustafa Kemal Paşa, 15 Mayıs 1925 tarihinde yeni kurulan devletin gökyüzündeki ideallerini şu cümlelerle dile getirmiştir: “…İstikbal göklerdedir; çünkü göklerini koruyamayan milletler yarınlarından asla emin olamazlar… Her işte olduğu gibi havacılıkta da en yüksek seviyede, gökte seni bekleyen yerini az zamanda dolduracaksın. Ey Türk genci! Kısa zamanda gökte seni bekleyen yerini alacaksın.”
İşte bu idealle 1925 yılında ülke genelinde bir kampanya başlatılmıştır; “KENDİ TAYYARENİ KENDİN AL..” Peki, bu kampanyanın amacı nedir? Kendi Tayyareni Kendin Al kampanyasının amacı Türk havacılığının gelişmesine ve ilerlemesine katkı sağlamaktır. Bu kampanya kapsamında ülkenin dört bir yanındaki halk ellerindeki tüm imkanlarını ülkelerine tayyare alabilmek için Türk Tayyare Cemiyeti’ne bağışlamıştır. Ayrıca bu kampanya sonucunda hem hedeflenen amaca ulaşılmış hem de halk arasındaki birlik ve beraberlik duygusu artmıştır. Alınan uçaklara da isim olarak bağış yapan yerin adı verilmiştir. İlk bağış uçak Ceyhanlılar tarafından alınmıştır. Bu kampanya 1940’lara kadar devam etmiş ve ülke genelinde 351 adet uçak alınmıştır. Afyonkarahisar halkı da 1926 ve 1927 yıllarında Sandıklı halkının aldığı iki uçağa zamanla Bolvadin, Emirdağ, Sultandağı ve Afyonkarahisar isimli tayyarelerinin alınması ile katkı sağlamıştır.
***
1926 yılından itibaren ise yeni bir adım atılmış, Zafer Bayramı adının yanına bir kelime daha eklenmiştir: Tayyare… Artık 30 Ağustos ZAFER VE TAYYARE BAYRAMI olarak yurt genelinde kutlanmaya başlanmıştır. Bu dönemde Afyon gazetelerine bazı haberlerin de yansıdığı görülmektedir.
28 Temmuz 1925 tarihli Son Haber gazetesinde “Cemiyete yapılan yardımlar yurt genelinde adeta bir yarış havasına büründü. Kara Hisar halkı, 1925 yılının haziran ayı içerisinde satılacak afyon mahsulü bedelinin %1 kuruşunu, Tayyare Cemiyeti’ne taahhüt etti. Bu nedenle halkı teşvik etmek maksadıyla bir heyet kuruldu” şeklinde bir haber vardır
1 Ocak 1927 tarihli Türk Hava Mecmuasında Memleketimizde Tayyare Faaliyetleri başlıklı yazı içinde Sandıklı tayyaresine yer ayrılmıştır. “Sandıklı'da hizmet faaliyetlerine mukabil bedel-i nakdi veren yirmi yedi nefer-i muhterem ahz-ı asker şubesi reisinin gayret ve himmetleriyle şubede mevcut tayyare iane kutusuna 260 lira atmışlardır. Bu hamiyetli gençlere teşekkür ederiz.” şeklinde bir bilgi paylaşılmıştır.
3 Eylül 1929 tarihli Son Haber gazetesinde “Tayyaremizin ad konumu” başlıklı haberde Afyonkarahisar halkının bağışları ile alınan uçaklara isim koyma törenlerinin Afyon mebusu Haydar Bey ve Vali Fahreddin Bey’in katılımı ile gerçekleştirildiği bilgisi verilmiştir.
31 Ağustos 1936 tarihli Haber gazetesinde “30 Ağustos aynı zamanda tayyare bayramımızdır. Semalarımızı koruyan cemiyete üye olmayı unutmayın. Bugün kuvvetli uçaklara sahip olmak her milletin en büyük emel ve amacı olmuştur…” şeklinde bir yazı vardır.
***
Bu uçaklara bağış yapan yerin adının verilmesi halkı da motive etmiştir. Trakyalı bir çiftçi 60 lirasını, Gül Ayşe 2 lirasını, Emir Ayşe 15 lirasını, Sivrihisarlı Fatma öküzlerini satıp 75 lirasını uçak için bağışlamıştır. Sivas’ta yapılan at yarışlarının gelirleri bağışlanmıştır. Uşak şeker fabrikası yılın ilk üretiminin bedelini vermiştir. Askerden terhis olanlardan bir yüzde alınmıştır. Okullarda öğrenciler harçlıklarını bağışlamıştır. Kurban gelirleri bağışlanmıştır. Ödemiş'te madenin gelirleri uçak için cemiyete ayrılmıştır. Halide Nusret Zorlutuna, Aka Gündüz, Serveri Ziya, Hikmet Şevki, Celalettin Sait gibi yazarlar yazılar yazmıştır. Bağış yapan kişiler gazetelerde yayımlanmıştır. Din adamları camilerde kampanyaya katılım için hutbeler okumuştur. Bu kampanya, ülke genelinde hep birlikte bir dayanışma örneği olarak tarihteki yerini almıştır. Bu uçakların alınmasından sonra birçok yerde halktan kişiler uçaklara binilerek gökyüzünde dolaştırılarak bağışlar anlamlandırılmıştır.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında 1926’da Kayseri ve Eskişehir’de uçak fabrikalarının açılması, Tayyare Makinist Mektebinin açılması, Tayyare Piyangosunun düzenlenmesi, 1935’te Türkkuşu'nun kurulması havacılık ile ilgili atılan adımların birkaçıdır. Vecihi Hürkuş ve Nuri Demirağ’ın attığı adımlar havacılık ufkuna yön veren gelişmelerdir.
***
Bugün 2026 yılının ağustos ayındayız. Tayyare Bayramı’nın 100.yılındayız. Cumhuriyet’in ilk yıllarında Atatürk’ün önceliğinde oluşturulan devlet-halk dayanışması ile havacılık ideallerinde atılan adımların 100.yılındayız. Bizler de Zafer Haftası’nda Zafer ve Tayyare Bayramı’nın 100.yılı ile ilgili tarihi bilgileri sizlerle paylaşmak istedik. Hem ülke genelinde hem de Afyonkarahisar özelindeki havacılıkla ilgili bilgiler paylaştık.
Afyonkarahisar; Hava Şehitliği olan bir şehirdir.
Afyonkarahisar; 1922’de Pilot Cemaleddin ve Rasıt Bahaeddin Bey’in, iki Yunan uçağıyla havada çarpışarak şehit düştüğü ve naaşlarını bağrına basmış bir şehirdir.
Afyonkarahisar; Tayyareci Fethi Bey, Nuri Bey ve Sadık Bey’in isimlerini yaşatan bir şehirdir.
Zaferin kazanıldığı bu topraklar Zafer ve Tayyare Bayramı’nın 100.yılını da hakkıyla yaşamalı ve yaşatmalıdır.
