Kamu Yönetim Uzmanı ve Kamu Muhasebe Yetkilisi Süleyman Güneş yeni bir yazı kaleme aldı. Güneş kaleme aldığı yazısında " Yerel Yönetimlerde Hibe, konulu yazısında önemli bir konuyu aktardı.
Güneş’in yazısına şöyle devam etti. Hibe...
Yerel yönetimler, bir ülkenin kalkınmasında ve yerel kamu hizmetlerinin etkin sunulmasında önemli işlevler üstlenen temel kamu yapılarıdır. Merkezi yönetimle birlikte faaliyet gösteren bu birimler, bölgesel kalkınmanın sağlanması ve yerel ihtiyaçların karşılanması açısından kritik bir role sahiptir. Bu kapsamda yerel yönetimler, merkezi bütçe transferlerinin yanı sıra devlet destekli krediler, hibeler ve çeşitli finansman araçlarıyla desteklenmektedir.
Bu finansman kaynakları, yerel ve bölgesel ihtiyaçlar doğrultusunda planlanmakta; altyapı, çevre yönetimi, sosyal hizmetler ve kentsel dönüşüm gibi alanlarda kullanılmaktadır. Hibeler, belirli proje ve öncelikler çerçevesinde tahsis edilmekte olup çoğunlukla stratejik planlama süreçleriyle ilişkilidir. Bu yönüyle hibeler, yalnızca mali destek değil, aynı zamanda yerel kalkınmayı yönlendiren bir politika aracıdır.
Yerel yönetimlerin finansman yapısı yalnızca ulusal kaynaklarla sınırlı değildir; uluslararası kuruluşlar, yabancı devletler ve kalkınma fonları tarafından sağlanan hibeler de önemli bir yer tutmaktadır. Bu durum, yerel yönetimlerin uluslararası iş birlikleri aracılığıyla daha geniş bir finansman ağına erişmesini mümkün kılmaktadır. Karşılıklı iş birliği mekanizmaları ve uluslararası fonlar, yerel yönetimlerin kurumsal kapasitesini güçlendirmektedir.
Günümüzde yerel yönetimler, demokratik katılımın güçlendirilmesi, kamu hizmetlerinin etkin sunulması ve bölgesel kalkınmanın sağlanmasında stratejik aktörler haline gelmiştir. Artan kentleşme, iklim değişikliği, dijital dönüşüm ve afet riskleri, yerel yönetimlerin mali ihtiyaçlarını artırmış; bu durum onları alternatif finansman kaynaklarına yönlendirmiştir.
Hibeler, yerel yönetimlerin yatırım kapasitesini artıran ve kurumsal gelişimini destekleyen önemli finansman araçları arasında yer almaktadır. Ulusal düzeyde bakanlıklar, İller Bankası ve kalkınma ajansları; uluslararası düzeyde ise Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletler kuruluşları ve uluslararası kalkınma bankaları önemli fon sağlayıcılar olarak öne çıkmaktadır.
Yerel yönetimlerde hibe ve finansman mekanizmaları, hukuki süreçler, ulusal ve uluslararası fon kaynakları ile kalkınma ajanslarının yerel kalkınmadaki rolü ele alınmakta; ayrıca iklim finansmanı, yeşil dönüşüm ve afetlere dayanıklı kentlere yönelik yeni finansman modelleri değerlendirilmektedir.
Yerel yönetimler, merkezi yönetim ile vatandaş arasında köprü görevi gören, yerel ihtiyaçları karşılamakla görevli kamu tüzel kişileridir. Artan kentleşme, çevresel sorunlar, afet riskleri ve teknolojik dönüşüm, yerel yönetimlerin görev alanlarını genişletmiş ve mali ihtiyaçlarını artırmıştır.
Bu nedenle belediyeler yalnızca öz gelirler ve merkezi transferlerle değil; aynı zamanda hibe programları, uluslararası fonlar ve kalkınma bankası kaynakları ile finansman sağlamaya yönelmektedir. Günümüzde başarılı yerel yönetimler, proje üreten ve fon kaynaklarına erişebilen kurumlar haline gelmiştir.
Yerel Yönetimler Kavramı; Yerel yönetimler, belirli bir coğrafi alanda yaşayan halkın ortak ve mahalli nitelikteki ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla oluşturulan, karar organları seçimle belirlenen ve idari-mali özerkliğe sahip kamu tüzel kişilikleridir. Bu yapılar, yerel düzeyde kamu hizmetlerinin etkin ve verimli şekilde sunulmasında önemli bir rol üstlenmektedir.
Türkiye’de modern belediyecilik anlayışının temelleri Tanzimat Dönemi’ne dayanmaktadır. 1855 yılında kurulan Şehremaneti, bu sürecin başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte yerel yönetimler anayasal güvence altına alınmış ve demokratik kamu yönetimi sisteminin temel unsurlarından biri haline gelmiştir.
Günümüzde yerel yönetimler, 5393 sayılı Belediye Kanunu, 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ve 5302 sayılı İl Özel İdaresi Kanunu kapsamında faaliyet göstermektedir.
Yerel yönetimler, bireylerin doğumdan ölüme kadar uzanan yaşam sürecinde temel kamu hizmetlerini sunan yapılardır. Köy, kasaba ve şehir gibi farklı yerleşim birimlerinde yaşayan nüfusun ortak ihtiyaçlarını karşılamak üzere örgütlenmiş anayasal ve idari kuruluşlardır. Bu yapıların işleyişi üzerinde kültürel, sosyolojik, siyasi, geleneksel ve coğrafi faktörler belirleyici rol oynamaktadır.
Türkiye’de yerel yönetim anlayışı 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren gelişmeye başlamış, özellikle belediyecilik hizmetleri bu dönemde kurumsallaşma sürecine girmiştir. Cumhuriyet dönemiyle birlikte yerel yönetimler yeniden yapılandırılmış, çeşitli yasal düzenlemelerle güçlendirilerek çağdaş kamu yönetimi anlayışına uygun hale getirilmiştir. Bu dönüşüm süreci günümüzde de devam etmektedir.
Hibe Kavramı ve Yerel Yönetimlerdeki Önemi Hibe, herhangi bir geri ödeme yükümlülüğü olmadan belirli bir amaca yönelik olarak sağlanan mali destektir. Yerel yönetimler için hibeler, yatırım kapasitesini artıran stratejik finansman araçlarıdır.
Hibe; en genel tanımıyla bir varlığın, hakkın veya finansal kaynağın, herhangi bir karşılık (geri ödeme, faiz veya mülkiyet devri talebi) beklemeksizin, belirli bir amaca hizmet etmesi şartıyla bir taraftan diğer tarafa devredilmesidir. İktisadi ve idari bağlamda hibeler; kalkınmayı tetiklemek, yatırım ortamını iyileştirmek veya toplumsal bir sorunu çözmek amacıyla kamu kurumları, uluslararası fonlar veya sivil toplum ağları tarafından sağlanan karşılıksız ödeneklerdir.
Hibe Nedir; Hibe, sözlük anlamıyla karşılıksız demektir. Herhangi bir şey veya bedeli olan maddenin karşılıksız olarak başkasına geri alınmamak üzere verilmesi olarak da dile getirilebilmektedir. Yatırım yapmak isteyen ve işini büyütmek isteyenlere devlet tarafından karşılıksız olarak hibe ödenekleri sunulmaktadır (kobi-line).
Hibe Süreçleri; Belediyelerin hibe iş ve işlemlerini uygulayabilmesi için 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun 24/n ve 27. maddeleri, 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 75. maddesi gereğince öncelikle meclislerinde her bir proje için veya genel manada karar almaları gerekmektedir.
Alınacak bu kararda; Hibe proje uygulamasına karar verilmesi, Hibe projelerinde ortak olunması, ortak alınması, Hibe projelerinde iştirakçi olunması, iştirakçi alınması, Projenin finansmanı için ilgili ödenek aktarılması, Projelere ayni veya nakdi yardım yapılabilmesi, Belediyeyi temsil ve ilzama yetkili kişi/kişilerin belirlenmesi.
Belediyelerin özellikle uluslararası kuruluşlardan hibe alabilmesi / ortak olabilmesi için vergi ve SGK borcunun bulunmaması veya yapılandırılmış olması ve yapılandırmanın da sözleşme süresince bozulmaması ilk şartlardandır. Kalkınma Ajansları için de katkı paylarını ödemiş veya yapılandırılmış olması gerekmektedir.
Hibe projelerinin tasarlama ve yazım aşamasından sonra uygulama ve sonuçlandırma aşamalarında hibe projeleri konusunda ve projenin içeriğine göre koordinatör idari ve teknik personellerin görev almaları (Kısmi veya yarı zamanlı) önem arz etmektedir. Üst yönetimlerin bu konuda irade koyması sonuç odaklı olacaktır.
. Hibe Yönetimi ve Hukuki Süreçler; Belediyelerin hibe programlarına başvurabilmesi, hibe kabul edebilmesi ve projeleri yasal zeminde yürütebilmesi için belirli mevzuat süreçlerini işletmesi zorunludur. 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu’nun 24/n ve 27. maddeleri ile 5393 sayılı Belediye Kanunu’nun 75. maddesi uyarınca, projelere ilişkin öncelikle Belediye Meclisi kararı alınması gerekmektedir. Meclis tarafından alınacak bu kararların şu temel hususları kapsaması projenin sıhhati açısından önem arz eder:
1. İlgili hibe projesinin uygulanmasına ve başvurusunun yapılmasına karar verilmesi,
2. Hibe projelerinde ulusal veya uluslararası düzeyde ortak/iştirakçi olunması veya projeye ortak alınması,
3. Projenin eş finansman (katkı payı) zorunluluğu varsa, ilgili bütçe döneminde gerekli ödeneğin ayrılması veya aktarılması,
4. Projelere belediye bütçesinden ayni veya nakdi yardım sağlanabilmesi,
5. Belediyeyi proje iş ve işlemlerinde temsil, ilzam ve sözleşme imzalamaya yetkili kişi veya kişilerin (Belediye Başkanı veya yetkilendireceği personel) belirlenmesi.
Ayrıca, yerel yönetimlerin özellikle uluslararası fonlardan (Avrupa Birliği vb.) hibe alabilmesi veya konsorsiyumlara ortak olabilmesi için vergi ve SGK borçlarının bulunmaması ya da bu borçların yapılandırılmış olması temel ön şarttır. Benzer şekilde, Kalkınma Ajansları desteklerinden yararlanabilmek için de ajans katkı paylarının düzenli ödenmiş olması yasal bir zorunluluktur.
Hibe projelerinin fikir aşamasından yazımına, bütçelenmesinden uygulama ve kapanış süreçlerine kadar geçen "Proje Döngüsü Yönetimi" (PCM) aşamalarında, idari ve teknik personelin (tam veya kısmi zamanlı) koordinatör olarak görevlendirilmesi kritik başarı faktörüdür. Üst yönetimin bu projelere yönelik idari iradesi ve sahiplenme düzeyi, projelerin sürdürülebilirliğini doğrudan etkiler.
Hibe rehberleri, hibe çağrısıyla birlikte hibe verilen konuyla ilgili olarak başvuranlara temel yönlendirme sağlayan kaynak bir dokümandır. Her hibeye özel farklı rehberler oluşturulmaktadır. Hibe rehberlerinde genellikle belli başlı konulara değinilmektedir.
Bunlar ise:
Hibe programının açılma nedeni, konusu ile ilgili bulunduğu durum ve ne gibi sorunlara çözüm bulunması gerektiği,
Duyurusu yapılmış programın öncelikli hedefleri ve buna yönelik amaçları,
Programa yönelik yapılan mali yardımın bütçesi ve oranlarının limitleri,
Hangi kurumların başvuracağı ve ortak olacağı,
Desteklenecek projeler ve onların eylemleri,
Desteklenmeyecek eylemler,
Projelerin hangi illeri ve bölgeleri kapsadığı,
Uygulamaya konulacak olan projelerin hangi maliyetlerin daha uygun olduğu,
Başvurunun nasıl, nereye yapılacağı ve hangi dokümanların sunulacağı,
Başvuruların ne gibi kriterlere göre ve nasıl değerlendirileceği.
Hibe rehberi, proje kapsamında başvuru yapan kişinin yapması gereken en az veya en çok katkı yüzdesini bildirmektedir.
Hibe Başvurusu; Hibe başvuru biçimi, teklif çağrısının kısıtlı veya açık teklif çağrısı olarak tanımlanmasıyla alakalıdır. Hibeler, rehberler hazırlanarak izlenilecek yollar kapak sayfasındaki kısıtlı veya açık teklif çağırısı olarak belirtmektedir. Kısıtlı teklif çağrısı iki aşamada olur, ilki ön teklif ve tam başvuru teklifi biçimdedir. Açık teklif ise tek aşamada olur ve değerlendirme sonucunda seçilir. (Kılavuz).
KISITLI TEKLİF ÇAĞRISI AÇIK TEKLİF ÇAĞRISI BİLGİ AMACIYLA SUNULAN EKLER
İki aşamalı bir süreçtir:
1. Aşama: İlk olarak kısa bir "Ön Teklif" (Concept Note) hazırlanır ve sunulur.
2. Aşama: Ön teklifi başarılı bulunan adaylar, "Tam Başvuru Formu", "Mantıksal Çerçeve Matrisi" ve detaylı "Bütçe"yi sunmaya davet edilir.
İkinci aşamada tam başvuru formu, mantığa yatkın bir biçimde olan çerçeve, bütçe ve hibe rehberinde belirtilen diğer gerekli dokümanlar sunulur.
Tek aşamalı bir süreçtir: Başvuru formu, mantıksal çerçeve, bütçe tablosu ve hibe rehberinde talep edilen tüm destekleyici belgeler tek seferde sisteme yüklenir veya teslim edilir. Uygulama dönemi dokümanlarıdır:
Sözleşme formatı,
Genel ve Özel Koşullar,
Yasal Kimlik Formu,
Mali Kimlik Formu,
Standart Rapor Formatları,
Satın Alma Prosedürleri (PRAG kuralları vb.) ve
Ödeme Talep Formları rehber ekinde bilgilendirme amaçlı sunulur.
Sözleşme ve uygulama aşamasını ilgilendiren dokümanlar rehber ekinde başvuru sahibini bilgilendirmek amacıyla verilir.
İLBANK A.Ş., son yıllarda Dünya Bankası, Avrupa Yatırım Bankası ve diğer uluslararası finans kuruluşlarıyla iş birliği içerisinde sürdürülebilir şehirler, deprem dirençli altyapı, enerji verimliliği ve iklim uyum projelerine yönelik yeni finansman modelleri geliştirmektedir. Bu yaklaşım, belediyelerin yalnızca kredi değil, aynı zamanda teknik destek ve proje geliştirme kapasitesi kazanmalarına da katkı sağlamaktadır.
Finansman Aracı Olarak Hibelerin Rolü ve İller Bankası: Geleneksel bütçe kaynakları kentsel altyapı, çevre ve üst yapı yatırımlarında yetersiz kalan yerel yönetimler için hibeler kaldıraç görevi görmektedir. Türkiye'de yerel yönetimlerin finansmanı ve teknik desteklenmesi noktasında en önemli kurumsal aktörlerden biri İller Bankası'dır (İLBANK). 2011 yılında yürürlüğe giren 6107 sayılı Kanun ile anonim şirket statüsüne kavuşan İLBANK, yerel yönetimlerin kentsel projelerine finansman (kredi/hibe) sağlamanın yanı sıra mühendislik ve danışmanlık hizmetleri de sunmaktadır. Banka, özellikle öz kaynaklarından veya uluslararası finans kuruluşlarından temin ettiği fonları (SUKAP, ÇEVDES vb.) yerel yönetimlerin altyapı projelerine kanalize ederek yerel kalkınmayı desteklemektedir.
Günümüzde yerel yönetimlerin finansman kapasitesi, iklim değişikliği, dijital dönüşüm ve afet risklerinin artması nedeniyle yeniden şekillenmektedir. Avrupa Yeşil Mutabakatı, Türkiye'nin 2053 Net Sıfır Emisyon Hedefi ve Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları doğrultusunda enerji verimliliği, yenilenebilir enerji, sürdürülebilir ulaşım, akıllı şehirler, sıfır atık ve döngüsel ekonomi uygulamaları belediyeler açısından öncelikli yatırım alanları hâline gelmiştir.
Bu kapsamda Avrupa Birliği'nin IPA III, Dijital Avrupa ve Ufuk Avrupa programları ile uluslararası finans kuruluşlarının sunduğu destekler, yerel yönetimlerin yeşil ve dijital dönüşüm projelerine önemli finansman imkânları sağlamaktadır. Özellikle 6 Şubat 2023 depremleri sonrasında afetlere dirençli şehirler yaklaşımı, belediyelerin yatırım ve finansman planlamalarında öncelikli politika alanlarından biri hâline gelmiştir. Kentsel dirençliliğin artırılması, erken uyarı sistemlerinin kurulması, altyapının güçlendirilmesi, risk azaltma çalışmaları ve iklim uyum projelerine yönelik ulusal ve uluslararası finansman mekanizmalarının önümüzdeki dönemde daha fazla önem kazanacağı değerlendirilmektedir.
İLBANK A.Ş. tarafından yürütülen ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından desteklenen ÇEVDES ile SUKAP programları, özellikle küçük ve orta ölçekli belediyelerin içme suyu, kanalizasyon, atık su arıtma ve çevresel altyapı yatırımlarının finansmanında stratejik bir işlev üstlenmektedir.
Hibe ve Destek Sağlayan Temel Kamu Kurumları; Yerel yönetimlerin projelerine ulusal düzeyde hibe, fon veya finansal destek sağlayan başlıca kamu kurum ve kuruluşları şunlardır:
• Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı: Altyapı, atık yönetimi, çevre yatırımları ve sıfır atık projeleri.
• İller Bankası (İLBANK): Kentsel altyapı, harita, imar ve üstyapı projeleri destekleri.
• Kültür ve Turizm Bakanlığı: Tarihi mirasın korunması, restorasyon projeleri ve turizm bölgelerinin altyapısının desteklenmesi.
• Türkiye İş Kurumu (İŞKUR): İstihdam garantili mesleki eğitim kursları ve Toplum Yararına Programlar (TYP).
• TÜBİTAK: Akıllı kentler, dijital dönüşüm ve yerel yönetimlerin AR-GE odaklı yenilikçi projeleri.
2025 yılı itibarıyla Avrupa Birliği'nin Yeşil Şehirler Misyonu (EU Mission on Climate-Neutral and Smart Cities), Avrupa Yatırım Bankası (EIB) iklim finansmanı programları ve Dünya Bankası'nın dirençli şehirler finansman araçları; enerji verimliliği, sürdürülebilir ulaşım, afet risk azaltma ve iklim uyum projelerinde yerel yönetimler açısından önemli finansman kaynakları hâline gelmiştir. Önümüzdeki dönemde özellikle net sıfır emisyon hedefleri doğrultusunda geliştirilecek projelerin uluslararası fonlardan daha fazla destek alması beklenmektedir.
Hibe ve Destek Sağlayan Uluslararası ve Yabancı Kurumlar; Küresel ölçekte yerel yönetimlerin sürdürülebilir kalkınma amaçlarına ulaşmasını destekleyen uluslararası fon sağlayıcılar şunlardır:
• Avrupa Birliği (AB): Katılım Öncesi Mali Yardım Aracı (IPA), Sınır Ötesi İş birliği Programları ve Birlik Programları (Ufuk Avrupa, Erasmus+, Dijital Avrupa).
• Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP): Bölgesel kalkınma, iklim kriziyle mücadele ve kapsayıcı yerel hizmet projeleri.
• Küresel Çevre Fonu (GEF) & Küresel Miraslar Fonu: Biyoçeşitlilik, iklim değişikliği ve kültürel mirasın korunması fonları.
• Şehirler Ortaklığı (Cities Alliance)- Catalytic Hibeleri: Kent yoksulluğu ile mücadele ve sürdürülebilir kentsel dönüşüm programları.
• Alman Uluslararası İş birliği Kurumu (GIZ): Çevre, göç yönetimi ve yerel idari kapasitenin artırılması projeleri.
Hibe Programı Yürüten Büyükelçilikler ve Diplomatik Misyonlar; Birçok ülke, büyükelçilikleri bünyesinde yerel yönetimlerin ve STK’ların mikro ölçekli kalkınma projelerine doğrudan hibe desteği sunmaktadır:
• Japonya Büyükelçiliği- Yerel Projelere Hibe Programı (GGP): Temel insani ihtiyaçlar, kadın, engelli ve yerel kalkınma odaklı mikro projeler.
• Avustralya Büyükelçiliği- Doğrudan Yardım Programı (DAP): Sosyal kalkınma ve toplumsal cinsiyet eşitliği projeleri.
• Hollanda Büyükelçiliği- MATRA ve İnsan Hakları Programları: Kurumsal kapasite, şeffaflık ve yerel demokrasi projeleri.
• Kanada Fonu (CFLI): Yerel toplulukların ekonomik ve sosyal açıdan güçlendirilmesi programları.
• Birleşik Krallık (İngiltere) Büyükelçiliği: İklim değişikliği, inovasyon ve sürdürülebilir kentleşme odaklı proje finansmanları.
Bölgesel Kalkınmanın Dinamosu: Türkiye’deki Kalkınma Ajansları; Kalkınma kavramı, iktisadi, sosyal, kültürel ve diğer boyutlarıyla bir bütünseli kapsamakta ve niteliğini ona göre yapmaktadır. Sadece ekonomik büyümeyi değil, sosyal, kültürel ve kurumsal yapıların modernizasyonunu da içeren bütünsel bir süreci ifade eder.
Ajanslar bulundukları bölge ve illere göre çalışmalar yürütmektedir. Bölgesel kalkınmayı hedefleyen ve ona göre ilgili kamu, özel, sivil toplum temsilcileri ile bilim insanlarıyla etkileşim halindedir. Bunun içinde iş birliği sağlanmaktadır.
Türkiye'de 5449 sayılı Kanun çerçevesinde kurulan Kalkınma Ajansları, İstatistiki Bölge Birimleri Sınıflandırması (İBBS) Düzey 2 bölgelerinde faaliyet gösteren; kamu, özel sektör, üniversiteler ve sivil toplum kuruluşları arasındaki iş birliğini koordine eden kurumlardır.
Bulundukları bölgede kaynak ve olanakları tespit etme, ekonomik ve toplumsal gelişmeyi artırmak ve hızlandırmak, rekabetin sağlanması, gelişimini alanlarına göre ön plana çıkarma yönünde araştırma yapmaktadırlar. Yerli ve yabancı yatırımların bölge içinde stratejik ve tasarımına uygun olarak artırılması yönünde tanıtım, rehberlik gibi hizmetlerin sağlanması hedeflerini taşımaktadır
Ajanslar; bölge planları hazırlamak, yerel potansiyeli harekete geçirmek, bölgenin rekabet gücünü artırmak ve yerli/yabancı yatırımlara rehberlik etmek amacıyla Mali Destek Programları (Doğrudan Faaliyet, Güdümlü Proje vb.) ve Teknik Destek Programları aracılığıyla yerel yönetimlere çok ciddi oranlarda hibe desteği sağlamaktadır (Zafer Kalkınma Ajansı). [ZEKA], (zafer.gov.tr)
Türkiye’deki Kalkınma Ajansları Türkiye’deki 26 Kalkınma Ajansı ve sorumluluk alanlarındaki illerin güncel listesi aşağıda yer almaktadır: Aşağıda yer alan listede Ajanslar ve destek verdikleri iller yer almaktadır:
Marmara Bölgesi:
• İstanbul Kalkınma Ajansı: İstanbul.
• Bursa Eskişehir Bilecik Kalkınma Ajansı: Bursa, Bilecik, Eskişehir.
• Doğu Marmara Kalkınma Ajansı: Bolu, Düzce, Sakarya, Yalova, Kocaeli.
• Güney Marmara Kalkınma Ajansı: Balıkesir, Çanakkale.
• Trakya Kalkınma Ajansı: Tekirdağ, Edirne, Kırklareli.
Ege Bölgesi:
• İzmir Kalkınma Ajansı: İzmir.
• Zafer Kalkınma Ajansı: Kütahya, Manisa, Afyonkarahisar, Uşak.
• Güney Ege Kalkınma Ajansı: Aydın, Denizli, Muğla.
Akdeniz Bölgesi:
• Batı Akdeniz Kalkınma Ajansı: Antalya, Burdur, Isparta.
• Çukurova Kalkınma Ajansı: Adana, Mersin.
• Doğu Akdeniz Ajansı: Hatay, Kahramanmaraş, Osmaniye.
İç Anadolu Bölgesi:
• Ankara Kalkınma Ajansı: Ankara.
• Ahiler Kalkınma Ajansı: Aksaray, Kırıkkale, Niğde, Nevşehir.
• Mevlâna Kalkınma Ajansı: Konya, Karaman.
• Orta Anadolu Kalkınma Ajansı: Sivas, Yozgat, Kayseri.
Karadeniz Bölgesi:
• Batı Karadeniz Kalkınma Ajansı: Bartın, Karabük, Zonguldak.
• Kuzey Anadolu Kalkınma Ajansı: Çankırı, Kastamonu, Sinop.
• Orta Karadeniz Kalkınma Ajansı: Amasya, Samsun, Çorum, Tokat.
• Doğu Karadeniz Kalkınma Ajansı: Artvin, Giresun, Gümüşhane, Ordu, Rize, Trabzon.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi:
• Dicle Kalkınma Ajansı: Batman, Mardin, Şırnak, Siirt.
• Fırat Kalkınma Ajansı: Adıyaman, Gaziantep, Kilis.
• Karacadağ Kalkınma Ajansı: Diyarbakır, Şanlıurfa.
Doğu Anadolu Bölgesi:
• Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı: Bitlis, Hakkâri, Muş, Van.
• İpekyolu Kalkınma Ajansı: Malatya, Bingöl, Elâzığ, Tunceli.
• Kuzey Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı: Bayburt, Erzurum, Erzincan.
• Serhat Kalkınma Ajansı: Ağrı, Ardahan, Iğdır, Kars.
Yerel yönetimler, hızla değişen küresel dinamikler ve artan kentleşme oranları karşısında geleneksel mali yönetim kalıplarının dışına çıkmak durumundadır. Kentsel yatırımların finansmanında bütçe içi kaynakların sınırlarına ulaşıldığı durumlarda hibe programları, yerel yönetimler için hayati bir kaldıraç niteliği taşımaktadır. Türkiye’de her ne kadar modern yerel yönetimlerin kökleri Osmanlı'nın son dönemine uzansada, kurumsal, anayasal ve mali özerkliğe dayalı belediyecilik ve yerel kalkınma hamleleri asıl ivmesini Cumhuriyet dönemi ile birlikte kazanmıştır.
Bugün gelinen noktada hibeler; bakanlıklar, İller Bankası, Kalkınma Ajansları ve uluslararası fon sağlayıcılar aracılığıyla çok geniş bir yelpazede çeşitlenmiştir. Ancak hibe fonlarından maksimum düzeyde yararlanabilmek, yerel yönetimlerin kurumsal kapasitesiyle doğrudan ilişkilidir. Belediyelerin meclis düzeyinde stratejik ve genel nitelikte kararlar alarak bürokratik süreçleri hızlandırması, vergi ve SGK borç yapılandırmalarını hassasiyetle takip etmesi ve en önemlisi proje döngüsü yönetimine (PCM) hâkim yetkin personel istihdam etmesi gerekmektedir. Sonuç olarak, proaktif bir yaklaşım benimseyerek ulusal ve uluslararası hibe mekanizmalarını doğru kullanan yerel yönetimler, mali yapılarını güçlendirerek hem kentsel refahı artıracak hem de sürdürülebilir bölgesel kalkınmanın öncüsü olacaklardır.
Yukarda belirtilen hususların tamamının belirtilmesi ve tek proje bazlı değil de genel bir karar alınması durumunda tüm hibe projelerinde bu karar kullanılabilir.
Belediyelerin özellikle uluslararası kuruluşlardan hibe alabilmesi / ortak olabilmesi için vergi ve SGK borcunun bulunmaması veya yapılandırılmış olması ve yapılandırmanın da sözleşme süresince bozulmaması ilk şartlardandır. Kalkınma Ajansları için de katkı paylarını ödemiş veya yapılandırılmış olması gerekmektedir.
Hibe projelerinin tasarlama ve yazım aşamasından sonra uygulama ve sonuçlandırma aşamalarında hibe projeleri konusunda ve projenin içeriğine göre koordinatör idari ve teknik personellerin görev almaları (kısmi veya yarı zamanlı) önem arz etmektedir. Üst yönetimlerin bu konuda irade koyması sonuç odaklı olacaktır.
Devletler kendi yerel yönetimlerine yönelik geliştirdiği bu çalışmalarla bölgesel ve kentsel kalkınmanın sağlanmasına yardımcı olmaktadır. Dünyada ilk örnekleri 19. Yüzyılın sonlarından itibaren görülse de Türkiye’de yerel yönetimlerin başlangıç tarihi özellikle Cumhuriyetin ilanı sonrasında gerçekleşmiştir. Şehirlerin hızlı bir biçimde kalkınması sağlanmış ve ona göre projeler hazırlanmıştır.
Bu çalışmada hibe ihtiyacına sahip kurumlar, kuruluş ve kişilerin yerel yönetimlerle birlikte aynı ortak durumlarda bulunduğu görülmektedir. Hibenin alınabilmesi belli başlı koşullarda gerçekleşmektedir. Her alana özel olarak belirlenmiş hibe ve destek paketleri bulunmaktadır.
Her alanda kendini göstermeye çalışacak olan bireyler, kurum ve kuruluşların yanı sıra yerel yönetimler de bu hibe desteklerine ihtiyaç duymaktadır. Başvurular genellikle bölge içerisinde olan hibe programlarında gerçekleşmektedir. Yerel yönetimler il bankaları, bakanlıklar, kalkınma ajansları ve diğer yabancı kaynaklı hibe projelerine katılarak kendilerini finansman alanında güçlendirmeyi hedeflemekteler.
Yerel yönetimlerin gelecekteki başarıları yalnızca finansman kaynaklarının büyüklüğüne değil, aynı zamanda proje geliştirme kapasitesine, kurumsal öğrenme yeteneğine ve uluslararası iş birlikleri kurabilme becerisine bağlı olacaktır. Bu nedenle belediyelerde proje ofislerinin kurumsallaştırılması, nitelikli proje personeli istihdamının artırılması ve hibe yönetiminin stratejik planlama süreçleriyle bütünleştirilmesi sürdürülebilir yerel kalkınmanın temel unsurları arasında değerlendirilmektedir.
Kaynakça:
5393 Sayılı Belediye Kanunu,
5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu
5449 Sayılı Kalkınma Ajanslarının Kuruluşu ve Görevleri Hakkında Kanun.
T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2024). On Birinci Kalkınma Planı ve Yerel Yönetimler Raporu. Ankara.
T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2025). Çevre Yatırımları Destekleme Programı (ÇEVDES). Ankara.
T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2025). Su ve Kanalizasyon Altyapı Projeleri Programı (SUKAP). Ankara.
T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı. (2024). Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü Faaliyet Verileri. Ankara
İller Bankası A.Ş. (2025). Faaliyet Raporu 2025. Ankara: İLBANK.
T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2025). Çevre Yatırımları Destekleme Programı (ÇEVDES). Ankara.
T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı. (2025). Su ve Kanalizasyon Altyapı Projeleri Programı (SUKAP). Ankara.
Avrupa Komisyonu. (2021). IPA III Regulation (2021–2027). Brussels.
Avrupa Komisyonu. (2021). Digital Europe Programme (2021–2027). Brussels.
Avrupa Yatırım Bankası. (2025). EIB Climate Action and Environmental Sustainability Overview 2025. Luxembourg.
Birleşmiş Milletler. (2024). World Urbanization Prospects 2024. New York.
Dünya Bankası. (2025). Türkiye İklim ve Dirençli Şehirler Finansman Programları. Washington, DC..
Dünya Bankası. (2025). Türkiye İklim ve Dirençli Şehirler Finansman Programları. Washington, DC: World Bank.
Avrupa Yatırım Bankası. (2025). EIB Climate Action and Environmental Sustainability Overview 2025. Luxembourg: European Investment Bank.
Birleşmiş Milletler. (2024). World Urbanization Prospects 2024. New York: United Nations Department of Economic and Social Affairs.
OECD. (2024). The Circular Economy in Cities and Regions: Synthesis Report. Paris: OECD Publishing.
Birleşmiş Milletler İnsan Yerleşimleri Programı (UN-Habitat). (2024). World Cities Report 2024: Cities and Climate Action. Nairobi: UN-Habitat.
Avrupa Komisyonu. (2024). EU Mission: Climate-Neutral and Smart Cities. Brussels: European Commission.
