Son yağmurlarda genellikle şehri su basar oldu sanki gök delinmiş gibi caddeler nehir haline geldi, arabalar sürüklenmeye bodrum ve zemin katlara su basmaya başladı. Şehrimizin kuruluşu: zamanın şartlarına göre (her türlü saldırıya karşı) korunaklı düşünülmüş; bir kalenin arkasına saklanmış zemin emniyeti olan çevresinde su bulunan, düşman saldırılara karşı doğal koruması olan meğilli bir arazi seçilmiştir.Bugünkü Hisarardı-Çavuşbaş-Bedrik Mahalleleri.
1200 sonlarında Anadolu Selçuklularının dağılması nedeniyle şehrimize göç eden 3. Alaeddin Keykubat’ın kızları Kadınanalar getirdikleri servetle şehrin altyapısına büyük katkı sağlamakla kalmadılar, başkent konyadan getyirdikleri medeniyeti halkımıza öğrettiler.
Gevher Naime Hatun,Kalecik tarafından getirdiği su ile Hıdırlık eteğinde ark sistemini kurarak evden eve su dağıtımını ve meydan çeşmeleri ile su problemini halletmiş, büyük abla Şahrah Sultan kapaklı mezarlık sistemini kurmuş, küçük kardeşleri Asiye Sultan da bu yazının konusu olan yol ve kanalizasyon şebekesini yapmıştır.
Kalenin arkasından Hıdırlık boyunca şimdiki Mevlevi Camii’nin üst hizalarına kadar gelişen şehrin 1400 yıllarındaki nüfusu 6000 kadar idi.(Bursa 1326’da alındığı zaman nüfusunun kroniklerde 6-7000 olduğu kayıtlıdır.) Asiye Sultan Hisarardı’ndanki Olucak ve Taşpınar Çeşmelerinden Otpazar Camiine kadar olan yaklaşık 1000 metrelik güzergahta yer alan dere boyunca halkın karşı taraflara geçebilmesi için 30-40 kadar köprüler yaptırmıştır. Bunlardan 10-12 tanesinin 1900 başlarına kadar ayakta kaldığı ve kullnılır olduğu kayıtlıdır.
Asiye Sultan tarafından yaptırılan bu köprüler karşılıklı geişleri tamamlar ama alttaki derenin taşıdığı yük gittikçe arttmaktadır. Mürdümek Sultan civarında oluşan dericilerin (debbağ) atıkları ve çoğalan nüfusun tesiri ile bu doğal akarsu yatağı etrafa koku salmaya başlayınca halkın şikayetleri artar. Afyon’un bağlı olduğu Bursa eyalet merkezinde bulunan meşhur vali Mahmut Celaleddin Paşa(1) (1839-1899) durumu tahkik ile bölgenin mutasarrıfı Hamdi Paşayı görevlendirir.
Sonuçta derenin üstünün kapatılması kararlaştırılır. Belediye başkanı Turunçzade Bekir Efendi bütçe sorunu dolayısıyla vilayetten yardım alarak ve şehrin halkınının bedenen çalışmasıyla 1892-1898 arasında tüm derenin üstü 2,5 metre çapında ve kesme taştan örülmüş tünel ile kapatılır. (2)
Tunelin üst ucu Gelincik Köprüsü’nden başlıyor; bu köprü resimden ve haritadan da görüleceği gibi Taşpınar Çeşmesi’nin ayağı üzerine 1300 başlarında kurulmuş olan küçük bir taş köprüdür. Bugün Doğancı mahallesi sınırları içindedir ve mahallenin eski sakinlerinden olan keçeci Yaşar Kocataş’ın babasından naklettiğine göre yukarılardan gelen sel sularının sürüklediği kaya parçaları bu köprünün ayağına takılırmış. Köprüden biraz aşağıdan başlayan ve 1892-1898 de yapılan tünel, buradan Yukarıpazar Camii sağ tarafındaki Horoz Dede yatırının önünde Olucak Çeşmesi’nden Ulucami yoluyla gelen diğer kol ile birleşip; Cumhuriyet İlkokulu – Otpazar Camii – Yoncaltı Camii önünde kadar inip, burada ikiye ayrılarak bir kolu Kadınana İlkokulu yanından Ambaryolu’na; diğer koluda İmaret Camii önünden Kurtuluş Caddesine doğru gider. Toplam uzunluğu yaklaşık 2.5 km olduğu söylenir.
Ben 1960’ lı yıllarda yoğun bir yağmurdan sonra Cumhuriyet İlkokulunun üst köşesinde Kuyulu Camii den gelen yol ile kesişen köşede derin bir çökme olduğunu ve büyük bir tünelin ortaya çıktığını görmüştüm. Gerçekten en az 2.5 metre genişliğinde kemerli bir tünel idi. Daha sonra 1980 li yıllarda eski Gıda Kontrol Laboratuvarı’nın sağ tarafında (Yenicamii tarafı) Belediyeye ait 3 katlı bir binanın müteahhit mühendis İbrahim Aygök tarafından inşaası sırasında temel kazısı yapılırken bu tünel tekrar ortaya çıktı. Bildiğim kadarıyla inşaat tünelin üzerine yapıldı.
1974-1975 yıllarında rahmetli Belediye Başkanı Sami Öznur Gelincik Köprüsü etrafını tanzim amacıyla tünelin ağzına 30 cm çaplı beton büzler yerleştirerek Gelincik Köprüsünün üzerini kapattı. Köprü yolun altında kaldı. O gün meclis üyesi sıfatıyla birkaç üye bu işleme itiraz etmiştik.
Bugün yukarılardan gelen yağmur suları gerek ızgaraların bakımsızlığından gerekse bu tünelin saf dışı bırakılmasından olacak gidecek yer bulamayınca yolun üstüne çıkıp gönlünce akıyor. Hemen her yoğun yağmurda bu olay tekrarlanıyor. Çaresi Belediyenin ciddiyetle olayın üstüne eğilip altyapıyı tekrar elden geçirmesi ilave ve islahatı yapmasına bağlı.
Altyapı zordur çok para ister ama daha da önemlisi ciddi mühendislik ister.
Bugün Kale’ye teleferik, kaldırım döşenmesi, lüks aydınlatma direkleri ve bu gibi ikinci derece yatırımlar yapmak yerine yeterli altyapı yapılsaydı bu felaketler yaşanmazdı.
Dipnotlar:
(1) Mahmut Celaleddin Paşa Bursa Valisi (İstanbul 1839-1899) Maliye, Ticaret, Bayındırlık Bakanlıkları yaptı. Kısa aralıklarla 3 defa Girit Valiliği yaptı. Klasik Türk Müziği bestekarı olup 30 kadar şarkı besteledi. Lemi Atlı, Tanburi Cemil, Kemençeci Vasilaki ile çalıştı.
(2) Ömer Fevzi Atabek, Afyon Vilayet Tarihçesi, 1997 Sayfa 93-96
