Salarlar ya da Salırlar Çin Halk Cumhuriyeti resmen tanıdığı 56 etnik topluluklardan biridir. Bu Türk boyuna tarih içinde Salar, Salır, Salgur, Salur boyu adları verilmiştir.
Türkmenistan araştırmacıları Salarları Sincan Uygur Özerk Bölgesindeki Türkmenler ile birlikte Çin Türkmenleri adı altında ele alırlar.
Çin’deki Sarı Irmak yakınlarında yaşayan bu insanların başlıca geçim kaynakları tarımsal çalışmalar ve hayvancılıktır.
2020 yılında yapılan resmi sayımlara göre 165.159 Salar kayda geçmiştir. Salar nüfusunun en kalabalık olduğu eyaletler, 128.779 ile Qinghai, 15.807 ile Kansu ve 4.525 ile Sincan olmuştur. O sayıma göre toplam nüfustan 87489 kişi, yani nüfusun %52,97'si, Haidong sınırları içerisindeki Şunhua Salar Özerk İlçesinde; 11284 kişi, yani %6,83'ü, Hualung Hui Özerk İlçesinde; 12585 kişi, yani %7,61'i, Gansu eyaletinde Linxia'da, ağırlıklı olarak da Jishishan Bao'an Dongxiang ve Salar Özerk İlçesinde; 12650 kişi, yani %7,66'sı Chengdong'da ve 4525 kişi, yani %2,73'ü, Şincan Uygur Özerk Bölgesinde, ağırlıklı olarak İli Kazak Özerk İlinde ikamet etmektedir.
1982, 1984, 1986, 1997 yıllarında dört kez Çin Halk Cumhuriyeti’ne gittim. Resmi çağrılı olarak gidip, bir baştan öteki başa gönlümce gezip dolaştığım Çin hakkında bugün edindiğim bilgiler elimde olsaydı, mutlaka Salar Türkleri’nin yaşadıkları bölgelere de gider, örneğin Özerk Salar İlçesi’ne de gider, coğrafyanın o bölgesindeki soydaşlarımı da görmüş olurdum. Zira ben, dört Çin seyahatimin üçünde, Sincan Özerk Bölgesi (Doğu Türkistan)’ne giderek Uygur kardeşlerimizle aynı havayı teneffüs edebilme olanağı bulmuştum.
***
Salar nüfusunun yaklaşık üçte biri Türkmence'ye yakın bir Türk dili olan Salarca'yı, bir kısmı ise Tibet dilini ve hemen hemen hepsi devlet dili olan Çinceyi konuşur. Salarca'nın iki lehçesi mevcut olup biri Tibet dili ve Çinceden etkilenmiş, diğeri Uygurca ve Kazakça'dan etkilenmiştir. Önceleri Salar alfabesi kullanılmaktaydı. Salarlar günümüzde Azerbaycan Türkçesine yakın bir latin alfabesini kullanma isteği içerisindedirler.
Kâşgarlı Mahmud, Divân-ı Lügati't-Türk adlı muhteşem eserinde “Salgur"lardan söz eder. Salarlar, Oğuzların Salgur boyundandır.
Yuan Hanedanı zamanında 14. ve 15. yüzyılda Semerkand ve Turfan'dan göç etmişlerdir. İlk olarak Moğol hükümdarı Cengiz Han, 13. yüzyılda Karaman Han'ı esir alıp Salur boyundan oluşan bir orduyla doğuya göndermiştir. Bu tarihlerde ilk kez Salurlar Xunhua'yı merkeze alarak Qinghai'a yerleşti. Daha sonra Akkoyunlular ve Karakoyunlular ile yaşadıkları olumsuzluklardan ötürü bir grup Salur daha Xunhua'ya göç etti. Xunhua'ya yerleşen bu Oğuzlar'ın Tibetliler, Han ulusu ve Huiler ile karışarak günümüze kadar geldikleri düşünülmektedir.
1781'de Salarlar Qing Hanedanı'na karşı isyan etmiş ve Salar nüfusun %40’ı katledilmiştir. Çağdaş Türkmenlerin kökeni Salır boyu Türkmenistan, Özbekistan, Afganistan, Irak ve İran'da ve aynı kökten olan Çin'deki Salar uyruğu Salur boyundan gelmektedir. Salarca en çok Tsinghai (Qinghai) eyaletinde konuşulur.
Salarlar, 1958 yılında Tibetlilere katılarak Komünist rejime karşı Şunhua Vakası olarak bilinen başkaldırıyı düzenledi. Kanaihua Rinpoche'nin serbest bırakılmasına yönelik protestolar, silahlı eylemlere dönüştü. Salar şefi Han Yinu ve imam Han Yisifu'nun önderliğinde tüm etnik gruplardan 4.000'den fazla kişi ilçe merkezini kuşatıp dükkanları yağmalayarak şiddet eylemlerinde bulundular. 26 Nisan 1958'de sabahın erken saatlerinde Halk Kurtuluş Ordusu bölgeye girdi. Halk Kurtuluş Ordusu'na isyancıların yok edilmesi emredilmişti. Rejim silahsız protestoculara ateş açtı. Toplamda 435 kişi öldü. Öldürülenlerin çoğu Kanaihua Rinpoche'nin serbest bırakılmasını isteyen silahsız protestoculardı. Han Yinu ve İmam Han Yisifu'nun silahlı adamları geceleyin kaçmıştı. Ölenlerin yalnızca 17'si isyancılar tarafından katledilmişlerdi. Olaydan sonra 1581 Salar, 537 Tibetli, 38 Han (Çinli) ve 343 Hui (Çinli Müslümanlar) olmak üzere 2.499 kişi tutuklandı. Olayın sonraki yıllardaki azınlık politikaları üzerinde etkisi oldu. Olayı öğrenen Kanaihua Rinpoche intihar etti. İntihardan sonra isyanı organize etmekle suçlandı ama nasıl yaptığı hiç açıklanmadı…
Salarların geleneksel giysileri bölgedeki diğer müslümanlara çok benzer. Erkekler çoğunlukla sakallı ve beyaz gömlekli ve beyaz veya kara takkeler giyerler. Genç bekâr kızlar parlak renkli Çin giysileri giyinirler. Evlenmiş kadınlar beyaz veya siyah renkli olan geleneksel giysileri tercih ederler.
Salarlar, müzikal bir alet olan Kouxuan çalarlar. Kouxuan bir gümüş veya bakır telli olup ve tek kadınlar tarafından çalınır.
Salar Türkleri İslâm dinine çok bağlı ve sadıktırlar. Her köyde mutlaka bir camileri bulunur. 1750 yılında Salarların büyük çoğunluğu İslâm dinini benimsemiştir. 1980'li yıllarda 80'den fazla camileri vardı. Tibetlilerle çok yakın ve beraber yaşadıkları halde Budizm dinine çok şiddetli karşı gelmişler ve baskılara rağmen budist olmamışlardır.
Salarlar kendi yerleşimlerinde karışık halde değilse de büyük şehirlerde Döngen olarak bilinen müslüman Çinliler'le bir arada yaşarlar. İslâmî eğitim Sanlanbahai ilçesine bağlı Gaizi/Jiezi köyünde Gaizi Mişit adı verilen bir medresede yapılır.
Nakşibendi tarikatının iki önemli kolundan biri olan Aktağlık (Afakiyye) Qinghai ve Gansu'da yaşayan Salarlar ve Huiler tarafından içtenlikle inanç kaynağıdır.
Salar Türkleri Nevruz Kutluyorlar
Afyonkarahisar Salar Beldesi
Tarih içerisinde hemen hemen bütün Türk yurtlarında insanlar, sürekli göç ederek, çeşitli ülkelere yerleştiler. Anadolu topraklarına da gelmiş olan bu insanlarımızın bir kısmı, Afyonkarahisar Vilayetini, bu cümleden halen yaşadıkları Salar Beldesini yurt edindiler.
Salar, köy olarak kurulmuş, ama 21 Aralık 1987 tarihinde alınan bir kararla Belde statüsüne kavuşmuş ve Belediye teşkilatı kurulmuştur. Kasabanın elektrik, su ve altyaşı hizmetleri vardır.
Afyonkarahisar merkez ilçesine bağlı Salar Köyü (artık Belde’dir), il merkezine sadece 8 km uzaklıkta bulunmaktedir. Şehir merkezine oldukça yakın konumuyla ulaşım kolaylığı sunan aktif bir yerleşim birimidir.
SALAR, Afyonkarahisar-Şuhut yolu üzerinde 8. km. dedir. Kasaba dağın eteklerine kurulmuş olmasına rağmen zamanla Akar Ovası’na doğru yerleşmiştir. Ege Bölgesinin tipik iklim ve coğrafi özelliklerini taşır. Dağlar orman olarak değerlendirilmiştir. Diğer kısımlarda ise ziraat ve hayvancılık yapılmaktadır
Kasabada eski gelenekler ve görenekler büyük oranda yaşatılmaktadır. Düğünler,asker uğurlamaları, Hacca uğurlamalar vb. gibi örf ve adetler sürdürülmektedir.
Kasaba halkının hemen hemen hepsinin bir lâkabı vardır. Az da olsa oda kültürü yaşatılmaktadır.
Salar Belediyespor’un güçlü bir futbol takımının Olduğunu yerel gazete haberlerinden öğrendim. Bu takımımızın, Uzak Doğu’daki bir başka Salarspor’la maç yapabilmesidir.
Öte yandan, Boyabat-Kastamonu yolu üzerinde bulunan, Salar adlı bir köy daha vardır.Araştırılırsa, daha başka, Salar adlı yerleşim birimlerinin de olabileceğini sanıyorum.
