Fikir Hareketi
Kocatepe felsefenin bakış temeli felsefedir. Felsefe, fikir hareketleri demektir. Fikir hareketi, “düşünce temelli aksiyon”lardır. Onların kurucuları lider-düşünürlerdir. Aksiyon amaçlı Kocatepe (Afyonkarahisar) fikir hareketlerini belirlemek, Kocatepe’de felsefe yapmanın bir diğer başlangıcı olacaktır. Peki Kocatepe fikir hareketleri belirlenebilir mi?
Klasik Dönem İslam Fikir Hareketleri
İslam fikir hareketi tarihini genel olarak klasik ve modern dönem diye ikiye ayırmak mümkündür. Klasik Dönem Fikir Hareketleri zamanda ya özneden hareketle ya bilgi araçlarından hareketle yapılagelmiştir. Mesela Gazali özneden hareketle Selçuklular dönemindeki fikir hareketlerini Kelamcılar, Sufiler, Batınîler ve Filozoflar diye dört grupta sınıfladı. Osmanlı alimleri bilgiden ve bilgi araçlarından hareketle Akli İlimler ve Nakli İlimler olmak üzere ikiye ayırdı. İlk grubun bilgi aracı akıl, diğerinin bilgi aracı nakildi. Birincilerin bilinecek ilimleri akli yani felsefi ilimleri, ikincilerin bilinecek ilimleri nakli yani dini ilimleri içine alıyordu. Aklî-felsefî ilimler içerisinde Metafizik, Astronomi, Matematik, Geometri, Madenler, Botanik, Zooloji, Psikoloji, Oluş Bozuluş, Yüce-Gökyüzü Cisimleri, Ahlak, İktisat (Aile), Siyaset, Tıp, Mantık gibi ilimler ve onlardan birisinde veya birkaçında uzmanlaşmak vardı. Nakli-dini ilimler arasında, Kelam, Tefsir, Hadis, Kıraat, Fıkıh, Arap Dili ve Belagati, gibi dini ilimler ve onlardan biri veya birkaçında uzmanlaşmak söz konusuydu. Her iki ilim grubunun bir veya birkaçını şahsında birleştirebilen uzmanlara Hakikatçı (muhakkik) deniliyordu. Muhakkik unvanına sahip Gazali bir kelamcı olarak filozofları dinle ilişkilerine göre Ateistler (Dehriyyun), Deistler (Tabiiyyun) ve Teistler (İlahiyyun) olmak üzere üçe ayırdı. Teistleri dinden çıkmakla suçladı. Oysa ondan önce böyle bir suçlama yapılmadan filozoflar Akılcılar (Meşşai) ve Saf Kardeşler Topluluğu (İhvan-ı Safa) diye anılıyordu. Sonra onlara İşrakiler katıldı.
Klasik Dönem Afyonkarahisar Fikir Hareketleri
Afyonkarahisar klasik dönem fikir hareketlerinden ilk söz eden, gezgin-düşünür Evliya Çelebi’dir. Evliya Çelebi, haccetmek üzere 12 Muharrem 1082/1671-72 Aşura günü çıktığı hac yolculuğunda, Üsküdar-Mekke yol güzergâhı üzerinde bulunan İznik-İnegöl-Kütahya ziyaretlerinden sonra Afyon’a (Karahisar-Sahip) gelir ve gördüklerini, yani şehir ziyaretini, kale ve Afyonkarahisar olmak üzere iki başlıkta anlatır. Şehir adını kaleden (Karahisar) almaktadır. Çelebi, “bağı iremli Çatalbaş Sarayı, Paşa Sarayı ve Ali Kadı Sarayı” olmak şeklinde şehirde üç mamur saray saymakta, kale tanıtımını “Velhasıl kân-ı suleha, dâr-ı ulema, bir şehr-i rahmetullahtır, vesselam” diyerek iki özne üzerinden üç marifet sınıfına atıf yapmaktadır. Sınıflardan birisi Salihler (suleha), diğeri Ulema’dır (din bilginleri). Yani Çelebi’ye göre Afyonkarahisar, bir “bilginler memleketidir (dâr-ı ulema)” ve ulema memleketi olmak da Allah’ın Afyonkarahisar’a bir rahmetidir. Şehri bilginler yurdu diye niteleyen Çelebi, şehir halkını “Muhibb-i Mevlâna” olarak ifade eder. Şehir halkı, gayet ankadırlar ve ikram edicidirler. Yine Çelebi, bilgiyle uğraşan özneyi, “erbâb-ı maarif” ve “ashab-ı maarif” isimleriyle “ilim adamı, bilgi insanı” olarak anar (Evliya Çelebi, Seyahatname, Zuhurî Danışman Yayınevi, İstanbul 1971, 13.cilt, s.53-57)..
“Ashâb-ı maarif”ten biri Şuara Çelebiler’dir. Onlar “Tekye-i Mevlânâhâne-i ârifân ve mekân-ı sâdıkân”dırlar. Onlar Afyonkarahisar’ın ikinci fikir hareketini oluştururlar. Kısaca onlar Arifler ve Sadıklardır, Mevlâna muhipleri Çelebiler’dir. Bunlar, Divan sahibi Abusî Çelebi (diğer adıyla Abâ Pûş Bâli) İlm-i Aruz’da bî-bedel zât-ı şerif çelebidir. Leccî Çelebi, Nevmî Çelebî ve Nevmîzade Şumî Çelebi “beyne’z-zurefa bir mudhik ve rind-i ferzend âdemdir. Merzî Çelebi, Veznî Efendi, Uzâmî Efendi ve Meşrebî Çelebî gibi isimlerdir.
Özetle Evliya Çelebi Afyonkarahisar fikir hareketlerini özneden hareketle “ulemâ, sulehâ ile ehl-i takva ve ehl-i vera” olarak kavramlaştırır ve bilginleri üç grupta sınıflar. Bu sınıflar, saray ve konak sahipleri, medreselerdeki ulema sınıfı ve Mevlevihanedeki sufi-mevlevi sınıfıdır. Söz konusu üç sınıfı önceleyen grup ise Horasan Erenleridir. Buna göre klasik dönem Afyonkarahisar fikir hareketlerini özneden hareketle şöyle belirleyebiliriz.
1. Horasan Erenleri
2. Din Bilginleri (Ulema)
3. Mevlevi Şair Çelebiler
4. Şair Halvetiler
5. Nakşibendiler
Ömer Fevzi Atabek sonuncu hareket Nakşibendilik’i mekan üzerinden belirlemektedir. Bu mekanlar, Çavuşbaşı Nakşi Hacı Hüseyin Efendi şeyhin metruk hanesi, Nakşi Çolukzade/Çolakzade Hüseyin Hüseyin Efendi yanık Kildenli Medresesi, Naşki Topçuzade Mehmet Efendi harap Yeni Cami Medresesi, Nakşi Hacı Hamzazade Ali Efendi harap Dinarlı Medresesi, Nakşi Müftü Yunus Efendi harap Hacı Aşıkzade Medresesi, Nakşi Tokatlı Veli Efendi yıkık Küllük Veli Efendi Tekkesi ile Ayak Tekke’dir (Ömer Fevzi Atabek, Afyon Vilayeti Tarihçesi, haz.Turan Akkoyun, Afyon 1997, s.120, 121). Yine Otpazarı Cami Nakşi muhitidir. Caminin kıble cihetinde medrese ve Nakşi tekkesi bulunmaktadır. Her ikisi Başkan Tiryaki zamanında yıktırılmış, yerlerine 1335/1936 yılında şimdiki Sebze Hali yaptırılmıştır. (Ömer Fevzi Atabek, Afyon Vilayeti Tarihçesi, haz.Turan Akkoyun, Afyon 1997, s.245).
Modern Dönem Afyonkarahisar Fikir Hareketleri
Modern dönem fikir hareketleri Batıyla irtibat neticesinde yenilenen, Tanzimat-Meşrutiyet ve Cumhuriyet sürecinde şekillenen, “buhran” ve “kurtuluşu” düşüncelerine esas alan Türk fikir hareketleridir. İlk türü Materyalizm, Pozitivizm ve İdealizm diğer adıyla Ruhçuluk onların ilk adlarıdır. Buhrandan kurtuluş hareketlerinin ikinci türü siyasi temelli, pratikten doğan ve iktidarı hedef alan, yani kurtuluş için devleti yönetmeyi amaçlayan hareketlerdir. Bu tür sınıflamanın temelinde Yusuf Akçura ile Ziya Gökalp bulunmaktadır. Onların ilkine göre bu hareketler Osmanlıcılık, İslamcılık ve Türkçülüktür. Onlar idea temellidir. İkincisi bu kavramları Muasırlaşma, İslamlaşma ve Türkleşme olarak mastar ve eylem üzerinden ifade edecektir. Onların ortak özellikleri ülkeyi/vatanı ve devleti buhrandan çıkarmak; dini, devleti ve milleti esaretten ve geri kalmışlıktan kurtarmaktır. Bunun genel adı idealizmdir. Dini dışarda tutan, hatta dini kurtuluşun engeli göre kurtarıcı fikir hareketleri ise Marksistler ve Sosyalistlerdir. Onlar Fransız tipi bir aydınlanmayı temel alır, devrimi hedeflerler. İkinci Dünya savaşı sonrasında bu fikirler tümel “varoluş” terimiyle ifade edileceklerdir. Hepsi eylemde ortaktırlar. Bu bağlamda Modern Dönem Afyonkarahisar Fikir Hareketleri şöyle sıralanabilir.
1.Materyalistler
1.1. Marksistler (İşçi Sınıfı ve Savaş)
1.2. Sosyalistler (İşçi Sınıfı ve Savaş)
2. İdealistler
2.1. Nurcular (İman İdeası ve Risaleleri Yazmak-Okumak).
2.2. Mücadeleciler (Millet İdeası ve Millî Mücadele)
2.3. Ülkücüler (Türklük İdeası ve Milliyetçi Hareket)
2.4. İslamcılar (Müslümanlık İdeası ve İslami Cihat)
Bu tarihsel sıralamada ilk olan Nurcular, Tanzimat ve Meşrutiyet döneminin getirdiği pozitivist ve materyalist düşüncenin bir aksülameli olan ve dinden yani Kelamdan hareketle imanı (müslümanı) kurtarmayı idealaştıran harekettir. Onlar, İslamcılar içerisinde değerlendirilebilirse de temel hareket ilkeleri ve yöntemleriyle siyasi idealistlerin tümünden farklıdırlar. Yine listede verilmeyen günümüz tasavvuf (tarikat) hareketleri, dördüncü fikir hareketi içerisinde yer alan aksiyon hareketleridir.
